Architect Nynke Rixt Jukema starte in 2015 de stichting Feel the Night. Geboren in Friesland kende ze de schoonheid van de nacht. Maar toen ze ging studeren in Delft kwam ze erachter dat de maan daar niet meer dan een extra lantaarnpaal was. De nacht in de (Rand)stad was door al het licht haast niet meer te beleven. Nu zet ze zich met haar stichting in voor de herwaardering van de nacht. Die kunnen we in het Noorden nog beleven, maar als we niet uitkijken gaat dat hier ook steeds moeilijker.

‘Het moeilijkste van een thema als donker, en dat geldt ook voor stilte en rust, is dat je het niet kunt koppelen aan geld’, zegt Jukema. ‘In de gemeente Leeuwarden staat het donker bijvoorbeeld op de agenda. Maar als er dan een nieuw Van der Valk-hotel komt, met grote lichtreclame, telt het argument dat het goed is voor de werkgelegenheid. Op dat soort momenten verdwijnt het donker meteen uit beeld. Zo zat Feel the Night eerst ook in het programma van Leeuwarden Culturele Hoofdstad, maar omdat ik er geen tickets voor kon verkopen, ging dat toch niet door.’

Om het thema toch op de kaart te zetten, gaat het volgens Jukema vooral om een nieuwe mindset. ‘Je ziet dat in Nederland licht vooral gekoppeld is aan veiligheid. Terwijl het niet waar is dat je op een verlicht fietspad veiliger bent dan op een onverlicht. Integendeel, iemand kan zich goed verbergen daar waar het licht ophoudt. Jij ziet dat niet omdat je ogen gewend zijn aan het licht. Het duurt wel vijftien minuten voordat je ogen weer gewend zijn aan het donker, te laat om goed te reageren. Als je alleen het fietslicht gebruikt, houd je meer zicht over de omgeving.’

Maar waarom zouden we in het donker willen fietsen of rijden? ‘Daar zijn meer dan genoeg redenen voor’, zegt Jukema. ‘Het licht verstoort het nachtleven van de dieren, maar ook onze eigen biologische klok. Verder kunnen we in de nacht dingen anders beleven. Voor mij is de dag onpersoonlijk en de nacht persoonlijk. De nacht vertelt een verhaal. De volle maan was voor de komst van Edison met zijn gloeilamp ontzettend waardevol. Daardoor konden mensen ’s avonds vergaderen of werken. Verenigingen kwamen bij elkaar. Dat moeten toch magische avonden geweest zijn.’

Het is niet de bedoeling van Jukema om alle verlichting uit te bannen. ‘Ik zeg niet dat licht slecht is. Maar ik denk dat we zijn doorgeslagen. We kunnen alles verlichten, dus doen we het ook. Zonder erbij stil te staan wat we daardoor verliezen.’

Jukema houdt het niet alleen bij vertellen over het donker. In haar eigen dorp Mantgum ondernam ze ook actie. ‘Bewoners hadden er last van dat het station een baken van licht was, ook als de laatste trein allang vertrokken was. Ik heb met elke mogelijke instantie gebeld om dit te veranderen, maar ik kreeg het niet voor mekaar. Uiteindelijk hebben we met het dorp op een avond de lichten eruit gedraaid. Ik kreeg in eerste instantie een telefoontje van de politie. Maar uiteindelijk heeft onze actie ervoor gezorgd dat Prorail zijn beleid heeft aangepast. Het kreeg eerder alleen klachten van kapotte lampen, of slechte verlichting. Het had dit nog nooit als een probleem gezien.’

We moeten onze energie duurzaam gaan opwekken, dat is duidelijk. Maar minstens zo belangrijk is het om minder energie te verbruiken. Dat gaat makkelijk: doe de lampen uit.

Zo kun je volgens Jukema door acties en door het goede verhaal te vertellen toch opkomen voor een waarde die niet uit te drukken is in geld. Ook bij Defensie in het Lauwersmeergebied leverde een gesprek over het lichtgebruik veel op. Nu ze oog heeft voor het donker neemt ze dat mee in al haar ontwerpen. ‘Sommige mensen noemen de kiosk die ik heb ontworpen voor de brug in Leeuwarden de donkere kolenkit.’ En voor het dorpje Wier ontwierp ze de eerste nachttuin van Nederland. ‘Het gebied kende al een rijke traditie van amateur-astronomen, ook wel boerenprofessoren genoemd, dus dat paste goed.’ In samenwerking met het dorp is Jukema begonnen met een icoon voor de nachttuin, een poortgebouw, geinspireerd op de historische toegangspoorten bij de stinzen. In deze moderne variant zijn er in de poort plekken voor vleermuizen gemaakt, zegt Jukema.

Er zijn twee dingen die ze graag aan iedereen meegeeft: licht is prima, maar houdt het onder de 3.000 kelvin. En wees niet bang voor het donker. Zelf geeft ze haar kinderen dat ook mee. ‘Angst geef je door. Als wij niet bang voor het donker zijn, kan een nieuwe generatie de nacht ook anders gaan ervaren.’ •