Afbeelding: Kintsukuroi. De kunst om met goud te repareren vanuit het inzicht dat de breuk deel van de identiteit is en schoonheid kan toevoegen.

Floris Alkemade begint in het essay met een paar verhalen uit zijn jeugd. Dat doet hij om te laten zien vanuit welke achtergrond hij naar de wereld kijkt. Hij groeide op in Brabant – met vrienden, veel buiten, van kattekwaad tot erger. Tot de politie aan de deur kwam en hem een heropvoeding wachtte op de kloosterschool. Die rustige wereld bevalt hem boven verwachting goed – mede door veel sport en intensief studeren. Hij ziet hoe het geloof paters helpt om de onvolmaakte werkelijkheid te ontstijgen. Ook in zijn studietijd ervaart hij dat wonderlijke menselijke vermogen om in meer werelden tegelijk te leven. De huurbaas, ‘dronken Peter’, die met steeds vindingrijkere smoezen zijn huurder en vriend Floris vraagt eerder te betalen. 


Dat vermogen van mensen om verhalen te construeren en daarin zelf volhardend te geloven, is universeel. Een fantastische foto zet zich vast op mijn netvlies: de astronoom Lowell die kanalen zag op Venus. Later bleken het reflecties van aders in zijn eigen oog. In onze complexe wereld barst het van de verhalen waarin een overmaat aan ruimte is voor eigen reflecties: de gevaren van 5G, de klimaatverandering en dan hebben we het nog niet over de leemtes in onze kennis over corona die zich gretig laten vullen met angst of zelfverzekerdheid al naar gelang je persoonlijkheid. Ook ik heb mijn oordeel soms al snel klaar. Tijdens het lezen van dit essay merk ik dat Alkemade daar veel opener en vriendelijker mee omgaat dan ik. Het gaat hem niet om het waarheidsgehalte maar om hoe het werkt: hoe verhalen het leven van mensen bepalen. Dat geeft rust en leidt naar een uitweg. ‘Een goed ontworpen ‘beeld’ kan een onweerstaanbaar verlangen naar verandering oproepen.’ Dat is wat deze rijksbouwmeester ons wil nalaten: een groot verlangen naar een duurzame toekomst. Een mooi en leefbaar Nederland. Daarom liet hij Panorama Nederland construeren. En daarom schreef hij dit essay. Bij mij krijgt het een ereplek in de boekenkast. 

Is onze rijksbouwmeester dan niet in feiten geïnteresseerd? Beslist wel. Het rijk geïllustreerde essay van ruim honderd pagina’s legt goed gefundeerde lijnen. Lange tijdlijnen. Hij schetst bijvoorbeeld hoe we ‘in cultuur brengen’ van de aarde hebben verschraald tot ‘in productie brengen’ en wat daarvan de gevolgen zijn. Hij laat in korte pennenstreken zien hoe we de biodiversiteit zijn gaan veronachtzamen en de aarde haar veerkracht hebben ontnomen, hoe we accepteren dat onze lucht vol dodelijke stoffen zit. Het zijn verhalen waar een deel uit is weggelaten – als in de vertellingen van de paters en Peter. Verhalen waar we lange tijd in zijn blijven geloven al gaven wetenschappers steeds urgenter aan dat de feiten een andere richting uitwijzen. Het zijn verhalen waarmee we onszelf nu klem zetten. En die steeds onvermijdelijker ter discussie worden gesteld.

In de krant lees ik dat Warren Buffett zijn aandelen in de luchtvaart dumpt. Hij gelooft niet dat in die branche nog geld te verdienen valt. Mooi, zo’n toonaangevende kapitalist die een verhaal de lucht in helpt. Mensen willen graag vliegen, maar de schade aan de aarde accepteren we gelukkig steeds minder. Ook schoon water hebben we echt nodig. Wetenschappers waarschuwen al decennia voor waterschaarste, maar nu voelen we het zelf aan de druk in onze kraan. De vier klassieke stoffelijke elementen – lucht, water, aarde en vuur – bevinden zich ondubbelzinnig in een afbraakfase. We zijn te ver gegaan in onze dominantie, stelt Alkemade. 

Er moet iets veranderen, en de enige die dat kan is dat oppermachtige wezen ‘de mens’. Ik, jij, wij allemaal. Maar hoe? ‘De burger lijkt en voelt zich vaak machteloos maar is dat niet.’ stelt Alkemade. Als alle Europeanen de helft minder vlees eten, is de milieuwinst al gigantisch. En dat niet alleen: ander gedrag van burgers duwt de politiek op een ander spoor. Die heeft dat nodig want komt eigenstandig niet gemakkelijk in beweging. Ook die zit klem in een verhaal dat steeds meer spaak loopt. Technologie biedt mogelijkheden, maar geen moraal. Het bedrijfsleven kan oplossingen verzinnen, maar dat gebeurt alleen als er geld te verdienen is. Burgers zijn nodig om de boel in beweging te brengen, overheden zijn nodig om met randvoorwaarden de vrije markt de juiste kant op te sturen. In essentie gaat het erom moreel besef in onze samenleving te brengen. ‘Morele waarden zijn helder te definiëren. Zo is het ondubbelzinnig juist om er in alles naar te streven geen spoor van vervuiling, uitputting en verwoesting in onze wereld achter te laten.’ Iedereen, burger, bedrijf of instelling kan daarnaar leven. 

Zo leidt Alkemade ons met zachte hand naar zijn conclusie: ‘Het verhaal vormt de wereld, niet andersom.’ Om van richting te veranderen – en de noodzaak daarvan dringt zich op – hebben we inspirerende toekomstbeelden nodig. Een perspectief hoe we wel kunnen doorleven met een warmer klimaat, een stijgende zeespiegel, hoe we erin kunnen slagen om de veerkracht weer terug te brengen in onze leefomgeving. Hij put zijn positieve verwachtingen uit de combinatie van wetenschap en kunst. Daar zit de kennis – wat houden we wel beter vol? – en de verbeelding – hoe kan het anders?

Het essay heet ‘De toekomst van Nederland’; mij spreekt vooral de ondertitel aan: ‘De kunst van richting te veranderen’. In het hoofdstuk met die naam beschrijft Alkemade de overlevingsstrategie van de Hadza, een oud Tanzaniaans volk van jagers/verzamelaars. Hoe zij op volkomen onbekend terrein op zoek gaan naar voedsel door continu van richting te veranderen. Een intuïtief overlevingsmechanisme waar scherp waarnemingsvermogen, kennis, ervaring en verbeeldingskracht voor nodig zijn.  Wij denken vaak over de toekomst alsof die zich in een rechte lijn ontwikkelt. Ten onrechte. Eén rechte lijn wil ik je wel aanbevelen: naar de (site van de) lokale boekwinkel om dit essay aan te schaffen.

‘De toekomst van Nederland. De kunst van richting te veranderen’, Floris Alkemade, rijksbouwmeester; Toth, 2020.16,95 euro.

Lees hier alle blogs van Ineke.