‘Lichtvervuiling is de aanwezigheid van te veel kunstmatig licht’, vertelt Meriam Tuinhof (27) van de Natuur en Milieufederatie Groningen. ‘We zijn pas sinds zo’n honderdvijftig jaar grootschalig kunstlicht gaan gebruiken. Daarvoor hadden mensen vuur en later gaslicht, maar sinds de opkomst van elektriciteit zijn we lichter en lichter geworden.’ Tuinhof vertelt dat de omgeving waarin we leven ondertussen ver verwijderd is van de wereld waarin de mens miljoenen jaren is geëvolueerd. ‘Ons slaaphormoon, melatonine, wordt aangemaakt wanneer het donker is. Kunstmatig licht remt deze aanmaak. Daartegenover staat het wakker-houdende hormoon cortisol, dat juist wordt aangemaakt wanneer het licht is.’ Deze combinatie zorgt ervoor dat nachtrust minder vanzelfsprekend is. Daarnaast is in een groot deel van Nederland de Melkweg niet meer te zien. Volgens Tuinhof hebben we daardoor onze connectie verloren met de sterren of de maan, wat ze zonde vindt, aangezien daar ook een levensbeschouwelijk aspect aan zit: ‘Naar de sterrenhemel kijken doet je beseffen dat je een klein onderdeel bent van het grote heelal.’
Nachtnatuur
Lichtvervuiling heeft ook een groot effect op de natuur die ‘s nachts leeft. ‘Vleermuizen gebruiken soms generaties lang dezelfde kraamkolonies en winterslaapplaatsen. Hun territoria worden nu verstoord door kunstlicht. Veel vleermuizen ontwijken zo’n verlichte route.’ Andere dieren worden juist aangetrokken door het licht. Tuinhof vertelt dat bloemen minder goed worden bestoven, wanneer de navigatie van nachtvlinders wordt verstoord door kunstlicht. Ook bomen die in de buurt van lantaarnpalen staan, worden beïnvloed: ‘Ze denken daardoor dat het warmer en zonniger is, waardoor ze niet op tijd hun bladeren laten vallen en zo onbeschermd zijn tegen nachtvorst.’
Nacht van de nacht
De Natuur en Milieufederaties houden zich al twintig jaar bezig met dit onderwerp en organiseren al die tijd ook de Nacht van de Nacht. Dat is de avond waarop mensen het donker kunnen beleven, door bijvoorbeeld te varen op het wad of te mediteren bij maanlicht. De federatie is recentelijk begonnen met een grootschaliger project. ‘We willen dat alle gemeenten een beter lichtbeleid invoeren, want volgens de huidige richtlijnen mag je nog heel veel verlichten.’ Het plan is om dit deels door een lobbytraject tot stand te brengen, maar vooral ook door groepen burgers te mobiliseren die zich inzetten voor minder lichtvervuiling: de Nachtwachters.
Nachtwachters
De landelijke Natuur en Milieufederatie maakt nu een lespakket voor een cursus. ‘Wij gaan daarin een focus aanbrengen die Groningen-specifiek is.’ Tuinhof verwacht in de cursus educatie over lichtvervuiling en les in het zelf organiseren van een ‘donkerte actie’. ‘Dat kan heel laagdrempelig zijn, zoals gemeentemedewerkers uitnodigen voor een nachtwandeling of een gastles geven op een basisschool, maar ook lekker activistisch, zoals bedrijven aanschrijven om de reclameverlichting te minderen.’ Tuinhof benadrukt dat het soort actie afhankelijk is van de Nachtwachter zelf. Aangezien de Nachtwachters vrijwilligers zijn, vindt ze het belangrijk dat mensen een inherente motivatie hebben om aan de slag te gaan. ‘We gaan vooral niet vertellen hoe Nachtwachters iets moeten doen, maar geven handvatten waarmee ze er zelf invulling aan kunnen geven.’
‘Iemand die in zijn eigen buurt Nachtwachter wordt, heeft veel meer impact dan wij. Die kent de mensen. Zeker in kleine gemeenten.’ Ook voor het lobbytraject wil Tuinhof graag Nachtwachters inzetten, omdat zij het perspectief van de burger vertegenwoordigen. Zij kunnen bijvoorbeeld meewerken aan samenkomsten waarin gemeenten nadenken over hun lichtbeleid. ‘Je hebt uiteindelijk landelijke en Europese wetgeving nodig. Maar onze ervaring is dat het helpt als mensen van onderop laten zien dat dit een belangrijk onderwerp is.’
Natuurvriendelijker licht
Vaak wordt licht gebruikt voor de verkeersveiligheid, voor een gevoel van veiligheid op donkere plekken of voor de ontmoediging van diefstal. Werk je met minder licht geen onveiligheid in de hand? ‘Niet al het licht hoeft weg. Als het nodig is, kan het gewoon. Maar de vraag is: wanneer is het nodig?’ Volgens Tuinhof hebben we voor verkeersveiligheid vanzelfsprekend licht nodig, maar kan ervoor gekozen worden om alleen lantaarnpalen te plaatsen op kruispunten, in plaats van langs de hele weg. ‘Daarnaast kun je meer gebruik maken van passieve verlichting, zoals kattenogen in de weg – een soort glazen ballen – die reflecteren wanneer je er met een fiets- of autolamp op schijnt. Zo kun je zien waar bijvoorbeeld een bocht zit.’ Op plekken waar licht belangrijk is, kan je nadenken over welk soort armatuur daar het beste past. Je kan allerlei keuzes maken die de verlichting natuurvriendelijker maken. ‘Een hele hoge lantaarnpaal met een grote kap die rondom licht verspreidt, is veel schadelijker dan een lage paal met een kap die naar beneden gericht is.’ Ook is licht met een warme kleur minder storend dan fel licht. Daarnaast wijst Tuinhof erop dat je ook thuis actie kunt ondernemen, bijvoorbeeld door de leuke kerstverlichting of lampionnetjes in de tuin uit te doen rond elf uur, in plaats van deze de hele nacht te laten branden.
Puzzelstuk
Tuinhof vindt het leuke aan lichtvervuiling dat je het heel makkelijk kunt oplossen. Zodra je de lichtknop uitzet, is het weg. Je hebt geen reststoffen, geen afval of jarenlange effecten op ecosystemen – zoals PFAS die bijvoorbeeld heeft. ‘Er is zogezegd een concreet handelingsperspectief. Ik denk dat het daarom vrij aaibaar is voor veel mensen.’ Het tegengaan van lichtvervuiling ziet ze ook als een puzzelstukje in een groter geheel. ‘Het speelt een rol in de biodiversiteit. Dus als je een biodiverse tuin hebt, zou deze donker moeten zijn. Donkerte is onderdeel van het grote geheel.’
