Een desoriënterend dichte mist geeft Hantum een mysterieus aanzien. Een smal slingerweggetje leidt het dorp uit naar een boerderij. Op heldere dagen torent hier de gouden top van de stoepa boven de bomen uit. De stoepa is een witgepleisterd heiligdom, zoals ze onder andere te vinden zijn in de Himalaya, compleet met gebedsmolens en kleurige vlaggen. In de gouden top kijkt de Boeddha geduldig toe.
Het is alsof het weer gewillig meewerkt op deze heilige plaats. De mist als metafoor voor de illusies waarin we verdwaald raken en een straaltje zon dat de stoepa als een richtingaanwijzer in het licht zet. Dit heiligdom staat symbool voor de verlichte geest van de Boeddha en is een monument voor wereldvrede. De stoepa gehuld in mist, passender kan het bijna niet.
‘Toen halverwege de jaren tachtig de spanning in de wereld net zo opliep als nu, besloot Chödje Lama Gawang Rinpoche een stoepa te bouwen’, vertelt Wim van Kessel, vrijwilliger en bestuurslid van het boeddhistisch centrum. ‘Na lang en hard werken was die eind jaren tachtig klaar. En toen gebeurde het ene na het andere: de Berlijnse Muur viel, de perestrojka begon en de Koude Oorlog eindigde. Bouwen, bidden en werken voor de wereldvrede – dat is de energie van de stoepa. Dat voel ik na dertig jaar nog elke dag dat ik hier ben.’
Compassie
Het heiligdom is gebouwd op het erf van een voormalige boerderij uit de negentiende eeuw. De eigenaren waren betrokken bij het boeddhisme en nodigden er regelmatig Tibetaanse monniken uit. Ze lieten hun eigendommen na aan de karmapa, de geestelijk leider van een van de vier grootste stromingen binnen het Tibetaans boeddhisme. Zo werd Hantum een belangrijk Europees centrum voor deze karma kagyü-school. De 16de karmapa, Zijne Heiligheid Gyalwang Karmapa Rangjung Rigpe Dordje, bezocht het centrum aan de waddendijk verscheidene keren. In 1975 vroeg hij Lama Gawang naar Europa af te reizen om hier onderricht in de boeddhistische leer te geven. Lama Gawang maakte er een retraitecentrum van en zou later de stoepa bouwen. In 2014 overleed hij in meditatie. Hier zeggen ze het zo: Lama Gawang ging in parinirvana, de staat waarin verlichte wezens volgens het boeddhisme overgaan na hun aardse leven.
Het boeddhisme is geen geloof, maar een leer die gestoeld is op compassie. ‘In het Fries heet dat moederaasje,’ zegt Van Kessel, ‘dat drukt de essentie precies uit. Bij de entree is een tekst te lezen die hij graag aanhaalt: ‘“Niets slechts te doen, wat dan ook, al wat goed is te cultiveren en een volledig vredige geest te ontwikkelen.” Kortom: een goed mens zijn en dat te cultiveren, zodat we vredig zijn – naar onszelf en naar anderen toe.’ Hij staat op om koffie in te schenken. ‘Elk levend wezen heeft het potentieel om boeddha te worden. Dat wil zeggen dat je dan totaal onthecht en zonder ego bent, alleen maar puur gewaarzijn in mededogen.’ Het gesprek stokt even en dan wordt pas hoorbaar hoe stil het hier is. ‘In puur gewaarzijn een volledig vredig mens te zijn’, vat hij samen, om dan met een lach te concluderen: ‘Daar kan je een leven lang mee bezig zijn.’
‘Als je vriendelijk bent voor jezelf en anderen in al je doen en laten, dan kom je vanzelf tot inzicht. Zonder mededogen geen wijsheid. Ik heb filosofie gestudeerd en me verdiept in filosofen van Hegel tot Wittgenstein en Kant, maar het woord “compassie” kom je bij hen praktisch niet tegen. Intellectueel kun je van alles bedenken, maar het basisbeginsel van elke religie is goed voor jezelf en anderen te zijn. Daarin ligt een hoop waarheid besloten.’ ‘Het mooiste voorbeeld van een goed mens is voor mij Lama Gawang. Door hem heb ik besloten om boeddhist te worden. Ik mediteerde al jarenlang, tot mijn zus zei dat ik eens naar dit centrum moest gaan. Mede door de lessen van Lama Gawang – zijn wens om alle wezens te helpen en hoe hij dat uitdroeg in alles wat hij zei en deed – is er in mij een oneindig grote deur geopend naar innerlijke vrijheid en gewaarzijn.’
‘Iedere steen, ieder vlak, ieder hoekje, ieder beeld heeft een symbolische betekenis’
Symboliek
Het was de 16de karmapa zelf die de plek van de stoepa aangewezen heeft bij een bezoek in 1977. Lama Gawang vertaalde alle kennis die hij tijdens zijn opleiding in het klooster had opgedaan in een tekening, die voor de vergunningaanvraag werd uitgewerkt door een architectenbureau. De lama zelf was de kunstenaar en bouwer, die wist hoe ieder onderdeel van het bouwwerk zich moest verhouden tot het geheel: volgens de regels van de gulden snede. Met zijn kennis en met hulp van lokale vaklui werd het heiligdom gebouwd.
In 1991 werd de stoepa ingezegend onder het oog van zesduizend belangstellenden en hoogwaardigheidsbekleders. ‘De auto’s stonden tot Brantgum’, weet Van Kessel nog. Toen was de omgeving kritisch, afwachtend in het gunstigste geval. ‘Nu zijn we goed met elkaar, er is acceptatie. Er zijn mensen uit de buurt die een rondje langs de gebedsmolens doen voor overleden naasten, of die komen mediteren. Maar mensen moeten vooral geloven waar ze zich goed bij voelen, dat heeft de lama altijd gezegd.’
Iedere steen, ieder vlak, ieder hoekje, ieder beeld heeft een symbolische betekenis. In het fundament van de poort die toegang biedt tot het binnenterrein van de stoepa wijst Van Kessel zo’n symbool aan. In kleurige Tibetaanse tekens is het gebed Om mani padme om geschilderd in een mandala, een ronde schildering. ‘In zes tekens is de transformatie van de grote emoties uitgedrukt: trots, jaloezie, verlangen, onwetendheid, hebzucht, afkeer – met de lettergrepen van deze mantra zuiver je die emoties. Zo kom je uit bij het teken “Hri”: de ultieme compassie in je hart. Dat noemen we “het juweel in het hart van de lotusbloem”.’
In de stoepa zijn relieken verwerkt: overblijfselen van de Boeddha zelf. In het hart van de stoepa is een ruimte waar kaarsjes branden en rondom duizend Boeddhabeelden staan: net zoveel als er nog incarnaties zullen volgen op aarde. Hier wordt permanent een opname afgespeeld van de mantra van mededogen.
Rondom de stoepa staan 108 gebedsmolens opgesteld: ronde trommels met daarin geschriften. Met de klok mee lopend kunnen bezoekers die één voor één in beweging zetten en bidden voor het welzijn van henzelf en anderen. Dat zijn behalve retraitegangers grotendeels toeristen en recreanten, die de route langs de stoepa fietsen. Op deze winterse zaterdag zijn er twee gasten in retraite. Hun verblijven zijn rondom de tempel gesitueerd, de plek voor vieringen en meditatie. De tempel is rijk versierd en kleurig, met een indrukwekkend altaar vol mystieke symboliek. In een miniatuurstoepa op dit altaar wordt een deel van de resten van Lama Gawang bewaard.
Meditatie
Lama Gawang werd opgevolgd door Lama Drubgyud Yeshe. Hij verblijft grotendeels in Tibet, maar komt zo vaak mogelijk voor enkele maanden naar Nederland en verzorgt dan lezingen en meditaties in Hantum. In de tempel heeft Lama Drubgyud een troon vanwaar hij de dagelijkse meditaties en recitaties begeleidt, links voor het altaar. De stilte in de ruimte is zo intens, dat die als een zachte deken om je heen valt en tot je doordringt. De kracht van veertig jaar meditatie is hier tastbaar en bijna onontkoombaar aanwezig. Als leven in ultieme compassie het hoogst haalbare is, dan lijkt dat hier iets wat tot de mogelijkheden hoort. De leer van compassie volgen terwijl je op een meditatieretraite bent is één ding, maar de kunst is natuurlijk vooral in het dagelijks leven mededogen te beoefenen. Dat begint al bij kleine dagelijkse ongemakken, zoals bijvoorbeeld in een file staan.
‘Eerlijk is eerlijk,’ zegt Van Kessel, ‘ik probeer files te vermijden. Maar als ik erin terechtkom, dan geef ik me over aan de situatie.’ En op zee dan, waar hij als monteur op een productieplatform werkt? ‘Een machinekamer is als een heilige plek. Als je goed luistert naar een draaiende dieselmotor, dan is dat een vorm van meditatie. De ervaring van gewaarzijn en één zijn met wat er is – op zintuiglijk, gevoelsmatig en gedachteniveau – is een van de meest directe ervaringen die we kunnen hebben. De essentie van deze ervaring is mededogen in alle openheid en zonder filters.’
En hoe gaat een boeddhist om met een wereldtoneel waarop de politieke dreiging steeds verder oploopt? ‘Dat voelt voor veel mensen steeds spannender en zelfs angstig. We hebben de politiek nodig om de maatschappij te laten draaien, maar het geeft nooit een antwoord op wat er écht leeft in elk mens. Ik vind met compassie kijken de beste manier om deel te nemen aan de maatschappij. Dat je de rijkheid hebt om te zien dat alle mensen en dieren uiteindelijk gewoon gelukkig willen zijn. Het is belangrijk om dankbaar te zijn. Voor dit leven, dit lichaam en al deze mogelijkheden. Als je daarmee alles en iedereen om je heen kunt ondersteunen, ontwikkel je elke dag meer compassie. Dankbaarheid is een eindeloze bron.’
