Durf visionair te zijn: laat landbouw toe in natuurgebieden
Geef Westerwolde een eigenzinnige toekomst: ook toeristen houden van wild
Natuurherstel is mooi en nuttig maar niet genoeg om grote droogte en
zeespiegelstijging op te vangen

Het bekoorlijke landschap dat ik vanochtend zag, bestaat ongetwijfeld uit ongeveer twintig tot dertig boerderijen. Miller bezit dit veld, Locke dat ginds en Manning het bos erachter. Maar geen van hen is eigenaar van het landschap. De horizon heeft een eigenschap die niemand heeft behalve diegene die alle delen kan integreren…
R.W. Emerson


In de geest van Emerson vragen we voor deze rubriek experts, kunstenaars of ervaringsdeskundigen ons mee te nemen naar hun droomlandschap van de toekomst. In deze aflevering schetst Rob Roggema een wild plan voor Westerwolde.

Op weg naar haar grootmoeder verdwijnt Roodkapje door een list van de Grote Boze Wolf met haar grootmoeder in diens buik. Die wolf is een aardig wezen dat zich onverwacht ontpopt tot een wrede realiteit.

Het Westerwoldse landschap is als Roodkapje. Het laat zich nietsvermoedend om de tuin leiden door gezapigheid. Ook kan het plotseling overvallen worden door de hevigste problemen, zoals het failliet van de landbouw, het verdwijnen van de natuur en onwaarschijnlijke veranderingen in het klimaat, die voor uitdroging, hitte en overstromingen zorgen. Wat te doen? Moet Roodkapje blijven geloven in goedbedoelde geloften van uniformiteit?
Hoe kan het toch zijn dat we in Nederland de schoonheid van het landschap vaak afmeten aan elders? Zo wordt Limburg gezien als een stukje Ardennen, of beter nog het Zwitserland van Nederland. En is Westerwolde een mooi stukje Drenthe in Groningen. Dit conformisme aan andere plekken kan ons in de toekomst nog weleens parten gaan spelen. Want door net zo te willen zijn als het ergens anders is, worden we natuurlijk niet echt onderscheidend. En dat leidt af van de unieke kwaliteiten ter plekke. In een tijd waarin er veel verandert, is het des te belangrijker de uniciteit te gebruiken bij het nadenken over de toekomst. Dit is van belang voor de positionering van de regio in marketingtermen, maar wezenlijker is nog wel om de kwetsbaarheden en potenties van het landschap in te zetten voor het behouden van de leefbaarheid in het gebied.
Is Westerwolde er klaar voor? Voor een toekomst waarin onze voedselvoorziening onder grote druk komt te staan door epidemieën die zich wereldwijd verspreiden en de vraag zullen doen rijzen of we ons voedsel nog wel over de wereld moeten slepen? Terwijl tegelijkertijd droogterecords worden verbroken en temperaturen blijven stijgen, waardoor het steeds moeilijker wordt om grootschalig landbouw te plegen? En zal dan natuur-inclusieve landbouw de oplossing bieden, net als in de rest van Nederland?
De Landschapsbiografie van Westerwolde, die later in 2021 verschijnt, biedt vast een prettige beschrijving van de ontwikkelingen in het Westerwoldse landschap, maar zal hopelijk ook een knipoog naar een tot de verbeelding sprekende toekomst bevatten. En dan zal blijken dat het landschap nooit ‘af’ is, nooit af kan zijn of zal worden.

Is de hermeandering van de Ruiten Aa de voltooiing van de landschappelijke transformatie die nodig was nadat ons landschap in de tweede helft van de twintigste eeuw overal was rechtgetrokken? In de afgelopen 25 jaar is er in Westerwolde hard gewerkt aan natuurherstel. Is dat in 2021 nu dan klaar? Niet als we bedenken dat in diezelfde 25 jaar het aantal soorten met circa 68 procent is afgenomen. Niet allemaal in Westerwolde, maar toch. Zou de afronding van natuurherstel niet het startsein moeten zijn voor een nieuwe groei van de natuur? Of blijft het bij de vrolijk slingerende beek? Net als in de rest van Nederland. Onderscheidt Westerwolde zich daarmee van Ruimte voor de Rivier, dat internationale bezoekers trekt naar de groene rivier bij Nijmegen, of de nieuwe Biesbosch? Of is daar meer voor nodig?
Ja, daar is meer voor nodig. Natuur-inclusiviteit is uitstekend, hermeandering prachtig, maar daarmee wordt geen onderscheid gemaakt, wordt de uniciteit niet benut en, wellicht het allerbelangrijkste, worden toekomstige problemen onderschat. Als we de afgelopen zomers eens als uitgangspunt nemen voor de droge akkers van de toekomst, als we de zeespiegel niet zien stijgen met decimeters maar met meters, en als we de biodiversiteit zien teruglopen met meer dan zeventig procent ten opzichte van de jaren zeventig, dan wordt duidelijk dat de noodzakelijke beleidswijzigingen van het nu voor de verdere toekomst weleens ontoereikend kunnen blijken.

De vraag is of er hier een visionaire uitweg is te vinden die uniciteit paart aan aantrekkelijkheid, leefbaarheid en toekomstbestendigheid. Die Westerwolde op de wereldkaart kan zetten. Verder gaat dan meer van hetzelfde, zich spiegelend aan Drenthe. Er is een aantal ingrediënten voorhanden dat kansen biedt. Zo ligt Westerwolde ongeveer het verst weg van de Randstad, is de stedelijkheid van de smart city er ver te zoeken, en juist dat is woest aantrekkelijk voor de verwende stedeling. Als we dit gegeven nu eens leitmotiv maken voor verandering, dan krijgen de werkgelegenheid, de landbouw en de natuur ineens kleur op de wangen.
De natuur bijvoorbeeld mag ineens vrijelijk haar gang gaan. Met nieuwe open verbindingen tussen Aa en Zee, zoals voorgesteld door de idee-groep met dezelfde poëtische naam, krijgt de dynamische Dollard ruimte terug en dringt hij tot diep in het landschap door, terwijl de oude vlechtende beeksystemen een onbegaanbaar veengebied doen ontstaan. De meanderende beken raken bebost en er ontstaat een ondoordringbaar woud. De wilde dieren maken het extra spannend en Westerwolde wordt wilder dan de Veluwe ooit kan worden.

Genoeg verdienmodellen

Als we de natuur alle ruimte geven, krijgt de landbouw ook een heel ander karakter. In plaats van natuur-inclusieve landbouw ontstaat er een landbouw-inclusieve natuur. Het voedsel kan worden geplukt, geschoten en gehaald in woud, veen of overstromingsvlakte. In het woud leeft het wild, in het veen plukken we fruit en de vlakte biedt zilte groenten en fruits de mer. De prijs voor kwaliteit, smaak en een bijzonder verhaal is hoger dan voor graan, biet en aardappel, en dat verschaft de natuurboer een mooie, economisch rijke toekomst.
En niet alleen de boer houdt inkomen, er liggen nieuwe kansen voor een toeristische trekpleister die zich kan meten met Serengeti, Uyuni en Kruger. Dat klinkt bizar, maar als Sellingen de uitvalsbasis wordt voor meerdaagse trekkings, 4wd-expedities en kanotochten, dan wordt al snel duidelijk dat hier geld te verdienen valt met het aanbieden van unieke WildWesterWolde-ervaringen, luxueuze lodge-concepten en culinaire verwennerijen.

De ruimte geven aan natuurlijke processen is natuurlijk goed voor de natuur, maar een beetje eigenbelang kan ook geen kwaad. Er kan dus geld mee verdiend worden, en bovenal ontstaat er een landschap dat weet om te gaan met plotselinge veranderingen. Of het nu een onverwachte overstroming is, een langdurige droogte of hittegolf, of een hevige plensbui – de veerkracht van de natuur is oneindig veel groter dan we die als mens ooit kunnen maken. Daardoor is Westerwolde bestendig en kunnen de Westerwolders er veilig en voor altijd blijven wonen. Bovendien is Westerwolde niet langer een afgeleide van Drenthe, maar zal de Veluwe zich gaan manifesteren als een mooi stukje Westerwolde in het hart van Nederland.

Door net zo te willen zijn als het ergens anders is, kunnen we ons niet onderscheiden

De toekomst is per definitie onvoorspelbaar en nog niet eerder voorgekomen. Is het daarom zo onzinnig te dromen over een toekomst die anders is dan het verleden, anders dan een toekomst die zich laat voorspellen door een optelsom van al het huidige beleid? We zullen moeten leren dat de controle over de natuur willen hebben langzaam overgaat in het leren omgaan met veranderingen die de natuur zelf reguleert. Wanneer daaruit nieuwe mogelijkheden komen, moeten we die niet dwarsbomen maar omarmen. Ook als dit betekent dat de piketpalen van het beleid op een andere plaats komen te staan dan we gewend zijn. We zullen onze bestuurlijke schuwheid moeten afwerpen en niet te bang moeten zijn voor de Boze Wolf. Die immers legt het loodje dankzij een moedige jager die zijn buik opensnijdt en zowel grootmoeder als Roodkapje redt. De wolf eindigt in een diepe put doordat zijn maag gevuld met stenen te zwaar is en hij bij het drinken in de diepte verdwijnt. Fijn om te weten dat het zoeken naar nieuwe wegen uiteindelijk een veilige keuze blijkt.