Voorbij de scheidslijn tussen mens en natuur

Een deken van slierterige algen aait mijn witte schoenzolen. In een traag ritme strekken honderden blauwgroene sprietjes zich uit richting het strand en laten zich dan weer opslokken door de kracht van de terugtrekkende zee. In en uit, als een ademhaling. Ik schrik van een koude druppel die de zijkant van mijn sok intrekt en zie een golfje de luchtgaatjes van mijn gymp binnensluipen.De zee glinstert zilver en eindeloos. Verderop heeft een ouder echtpaar de golven de rug toegekeerd om de zon op hun blote benen te voelen. Terwijl ze kijken naar de geasfalteerde dijk voor zich, slooft de zee zich achter hen uit.Met mijn schoenen in het water en de wind in mijn haar voel ik mij onderdeel van de kust. Onderdeel van dit levende, bewegende landschap. Net als de dansende schuimvlokken en renne…

Een deken van slierterige algen aait mijn witte schoenzolen. In een traag ritme strekken honderden blauwgroene sprietjes zich uit richting het strand en laten zich dan weer opslokken door de kracht van de terugtrekkende zee. In en uit, als een ademhaling. Ik schrik van een koude druppel die de zijkant van mijn sok intrekt en zie een golfje de luchtgaatjes van mijn gymp binnensluipen.
De zee glinstert zilver en eindeloos. Verderop heeft een ouder echtpaar de golven de rug toegekeerd om de zon op hun blote benen te voelen. Terwijl ze kijken naar de geasfalteerde dijk voor zich, slooft de zee zich achter hen uit.
Met mijn schoenen in het water en de wind in mijn haar voel ik mij onderdeel van de kust. Onderdeel van dit levende, bewegende landschap. Net als de dansende schuimvlokken en rennende pleviertjes. Even hoor ik bij het water en het zand.

Wie wel eens over de dijk naar de oneindig tuimelende golven heeft gekeken, begrijpt dat Waddenbewoners zich sterk verbonden voelen met de zee, horizon en lucht. De unieke Waddennatuur draagt bij aan hun gevoel van thuis, zo zeggen ze zelf. Een gevoel zo sterk dat het direct verbonden is met hun identiteit.

Gevormd door het Wad

Mensen wonen sinds de IJzertijd in het Waddengebied. Pioniers creëerden er gemeenschappen en cultuur; zij legden vanaf de eerste eeuw dijken aan en maakten door de jaren heen ook dammen, sluizen en polders, die het Waddenlandschap drastisch veranderden. Ze bouwden schepen en boerderijen en maakten van lokaal voedsel kenmerkende gerechten. Om te overleven moesten zij een balans vinden tussen de overweldigende kracht van de natuur en de voorzieningen die zij bood. De pionierende karaktereigenschappen die nodig waren om in dit ruige gebied te overleven, hebben hun sporen achtergelaten in de huidige bewoners. De worsteling om te overleven enerzijds en het ontzag voor de sterke natuur anderzijds, vormden mensen die zichzelf omschrijven als bescheiden en trots, gekenmerkt door zelfkennis en respect voor de natuur.

Dat landschap identiteit beïnvloedt, is niet zo gek. Een landschap toont immers hoe het leven van mensen eruitziet. Een omgeving maakt sociale rollen en relaties zichtbaar. Het helpt ons te zien wie we zijn en hoe we ons moeten gedragen. Daarnaast geeft een landschap een inkijkje in het verleden. Voor huidige generaties draagt de manier waarop voorouders een landschap hebben gevormd, bij aan het begrip van wie zij zijn. Het landschap versterkt de regionale identiteit.
Maar, binding met een landschap hangt bovenal samen met herkenbaarheid en veiligheid. Het gevoel van thuis schuilt in de echo’s van herinneringen en herkenbaarheid die aan de plaats kleven; de herkenbare geur van teer en zeewier op een kade, of het knisperen van een jaar op jaar brandend haardvuur. Identiteit ontstaat deels in de alledaagsheid die gebonden is aan onze omgeving.

Mens versus natuur

De mens beïnvloedt dus hoe het Wad eruitziet en het Wad beïnvloedt op zijn beurt de identiteit van de mens. Toch bekijken we mens en Wad vaak los van elkaar.
Het wordt duidelijk dat dit schuurt als we kijken naar de nominatie van het Waddenlandschap als UNESCO Werelderfgoed en de uitbreiding van het Duitse Nationaal Park Sleeswijk-Holsteinse Waddenzee in de jaren negentig. Beide stuitten op weerstand van bewoners.
Het woord ‘natuur’ heeft een politieke bijsmaak in het Waddengebied. Organisaties als UNESCO zetten zich in voor het bewaren van het gebied zoals het nu is. Hoewel het beschermen van de unieke Waddennatuur positief lijkt, zijn niet alle bewoners te spreken over deze eenzijdige focus. Ze benadrukken dat de ecologische waarde van het Wad de enige is die lijkt te tellen door de komst van een organisatie als UNESCO. Kritische bewoners vrezen dat hun cultuur en leven op het Wad het onderspit delft. Hetzelfde gold toen Park Sleeswijk-Holstein zou uitbreiden: bewoners waren bang hun culturele gebruiken als jagen, vissen en recreatie te moeten indammen om meer ruimte te geven aan natuur.
Voorrang geven aan cultuur en menselijk gebruik van het Wad lijkt evenmin een goed idee. De zee is jarenlang gebruikt als bron en afvoerput. Vervuiling, toerisme, gas- en zoutwinning hebben het Wad onder druk gezet. Hoewel de schuld daarvan niet zomaar in de schoenen van bewoners geschoven kan worden, moeten zij wel leven met een kwetsbaarder landschap. Dat organisaties spreken over minder visserij en recreatie om de natuur ademruimte te geven is daarom begrijpelijk – al geldt dat voor de frustratie van bewoners die zich beperkt voelen in hun eigen omgeving net zo goed.

Waar komen we dan uit? Cultuur en natuur staan in deze discussie tegenover elkaar. Maar, je kunt je afvragen waar natuur eindigt en cultuur begint. Het Waddenlandschap is immers deels gevormd door haar bewoners.

Het Wad als cultuurlandschap

In de wetenschap komen steeds meer stemmen op die de samensmelting van cultuur en natuur op het Wad benadrukken. Zo kenmerkte historisch geograaf Hans Renes het Wad als ‘cultuurlandschap’ om aan te duiden dat het niet alleen door de natuur, maar ook door de mens is gevormd en hervormd: neem de dijken en landaanwinningsprojecten.
Volgens wetenschappers als Renes is de grens tussen natuur en cultuur geïntroduceerd door ecologen en autoriteiten – en dus kunstmatig. We kunnen het Wad alleen in zijn volledigheid begrijpen als we oog hebben voor de wisselwerking tussen natuur en cultuur.

Dit zou volgens Renes ook helpen bij beheer, dat op dit moment regelmatig vastloopt, omdat het is verdeeld over allerlei organisaties met elk andere taken. De Waddenzee is omringd door relatief dichtbevolkte gebieden. Het is begrijpelijk dat conflicten ontstaan wanneer mens en natuur worden gesplitst binnen beheer: neem UNESCO als voorbeeld.
Mens en natuur samentrekken geeft ruimte om het historische landschap niet alleen te beschermen, maar om het vervolgens te gebruiken bij het ontwerpen van nieuwe landschappen. Het Wad wordt dan gezien als een levend landschap waarin zorg wordt gedragen voor de natuur én waar verandering en menselijk gebruik onderdeel van zijn. Dit maakt het beheer minder achteromkijkend en meer toekomstgericht.
Nu gebeurt dit bijvoorbeeld al in dynamisch kustbeheer, waarbij – in tegenstelling tot het bouwen van steeds hogere en rechtere duinen en dijken – de dynamiek van de natuur wordt gebruikt om de kust veilig te houden, terwijl de toegankelijkheid en beleving voor de mens blijven bestaan.

Juist nu zowel natuur als cultuur op het Wad onder druk staan, is sterk en samenhangend beheer hard nodig. Bewoners hebben immers een gezonde leefomgeving nodig en de natuur heeft betrokken bewoners nodig die voor haar zorgen. Door het Wad als geheel te bekijken kunnen we het beter begrijpen en toewerken naar een duurzame toekomst.  
Wie moeite heeft om mens en Wad als één te zien raad ik aan eens in het zilte water te gaan staan terwijl algen om je schoenen dansen en de zeewind je haren optilt.