Met de Wet op de defensiegereedheid (Wodg) krijgt het ministerie van Defensie meer ruimte om te oefenen en de mogelijkheid om sneller projecten uit te voeren. Maar wat betekent dat voor omwonenden en hun omgeving?

Stil is het wonen naast een luchthaven nooit. Al hebben de meeste omwonenden leren leven met het geluid van de vliegtuigen. Dus als ze – vaak tegen beter weten in – het gevecht met de luchthaven aangaan, dan moet het voor buitenstaanders duidelijk zijn dat het echt de spuigaten uitloopt, zegt Geert Verf, woordvoerder van de omwonenden van Marsum. De geluidsoverlast die hijzelf ervaart, is gerust ‘heftig’ te noemen. Zijn dorp, Marsum, zou je ook wel als een verlengde van de vliegbasis in Leeuwarden kunnen zien. Vanaf de landingsbaan loop je zo het centrum in. Vliegen de F-35’s over, dan is het alsof een vrachtwagen met gierende banden optrekt en op volle snelheid door de woonkamer rijdt.

Nationale veiligheid

De vliegbasis in Leeuwarden werd in 1940 door de Duitse bezetter uitgebouwd tot de militaire vliegbasis Fliegerhorst Leeuwarden. Na de oorlog bleef het die functie behouden als militair luchthaventerrein voor de Koninklijke Luchtmacht. De vliegtuigen die de basis passeren zijn van militair kaliber; ze trekken sneller op, stijgen steiler en vliegen met veel krachtigere motoren dan verkeersvliegtuigen – en dat maakt ze ook aanzienlijk luidruchtiger.
Die geluidsoverlast is niet onbeperkt toegestaan. Wetgeving beschermt omwonenden tegen een verdere toename ervan. Wil Defensie vaker vliegen of de vliegbasis uitbreiden, dan moet het onderzoeken wat de gevolgen zijn voor geluid, natuur en gezondheid. En wordt toch besloten om vaker te vliegen, dan kunnen bewoners bezwaar maken en uiteindelijk naar de rechter stappen.
Dat kan binnenkort veranderen. Volgens het kabinet en Defensie past het huidige vergunningen- en inspraakstelsel niet meer bij de snelheid waarmee de krijgsmacht zich moet voorbereiden op een mogelijke oorlog. De Wet op de defensiegereedheid (Wodg) moet die belemmeringen wegnemen. De wet verkort en vereenvoudigt vergunnings- en bezwaarprocedures en geeft het veiligheidsbelang meer gewicht bij besluiten over militaire projecten.

Witsnuitlibel

Als burger kan Rogier Kegge, docent bestuursrecht en omgevingsrecht aan de Universiteit Leiden, goed begrijpen waarom Defensie meer ruimte wil krijgen. ‘Als de dreiging groot is, wil je niet vastlopen in allerlei bestuursrechtelijke procedures’, zegt hij. ‘Dan is het onmogelijk om voor iedere gesneuvelde witsnuitlibel een omgevingsvergunning te moeten aanvragen.’ Maar als jurist heeft hij zijn twijfels bij de reikwijdte van de wet. Vooral de vraag of de ruimte die Defensie krijgt nog in verhouding staat tot wat burgers daarvoor op langere termijn moeten inleveren, baart hem zorgen. Want sneller handelen betekent ook: minder mogelijkheden om dat handelen te laten toetsen. Voor een reeks militaire activiteiten – in de wet aangeduid als bijlage 1-activiteiten – krijgt Defensie een uitzondering op delen van de Omgevingswet en de Algemene wet bestuursrecht. Vaker vliegen met helikopters, oefenen met drones, meer schieten of munitie opslaan kan daardoor zonder de vergunning die hier nu vaak nog voor nodig is.
Voor Defensie verdwijnt daarmee een procedure. Voor omwonenden verdwijnt dezelfde ingang om bezwaar te maken. Zonder vergunning is er ook geen besluit waartegen zij in beroep kunnen gaan bij de bestuursrechter. ‘De wetgever zegt dus eigenlijk: als je het er niet mee eens bent, moet je maar naar de civiele rechter’, zegt Kegge. ‘Dat is een forse verandering van de rechtsbescherming.’
Die route is voor burgers aanzienlijk minder laagdrempelig. Wie een civiele zaak wil beginnen, moet zelf de Staat dagvaarden en daarvoor een advocaat inschakelen. De kosten lopen daardoor voor burgers sneller op. ‘Dat kan niet iedereen zich permitteren.’

Geheimhouden

En de wet geeft Defensie nog een tweede mogelijkheid. Blijkt de ruimte die vooraf voor bepaalde militaire activiteiten is vrijgemaakt onvoldoende om de krijgsmacht in gereedheid te brengen, dan kan de minister een zogenoemd gereedstellingsbesluit nemen. Daarmee kan voor een specifieke activiteit verder van de normale regels worden afgeweken. Denk bijvoorbeeld aan meer dronevluchten dan binnen de standaarduitzonderingen mogelijk zijn.
Tegen zo’n besluit kunnen omwonenden wel in beroep. ‘Ze gaan dan niet eerst naar de rechtbank, maar rechtstreeks naar de Raad van State’, zegt Kegge. Maar het kan voor hen lastig zijn om te beoordelen waarom die extra ruimte nodig is. ‘Defensie mag een deel van de onderbouwing geheimhouden als openbaarmaking de staatsveiligheid raakt.’

‘Defensie heeft keurig onderzocht welke schade het kan aanrichten, maar het zal niet eenvoudig zijn om te controleren of die beoordeling klopt’.

De rechter kan die informatie onder voorwaarden wel inzien. De omwonende die procedeert moet daarentegen betogen dat een maatregel te ver gaat, zonder alle informatie te kennen waarop Defensie de noodzaak ervan baseert. ‘Je moet er dan maar van uitgaan dat wat Defensie wil, noodzakelijk is en dat de bestuursrechter dit kan beoordelen.’

Klaarwakker

In Marsum maken ze zich daar nu al zorgen om. Tot nu toe wisten omwonenden ongeveer wanneer ze last gingen krijgen van geluidshinder. Doordeweeks werd het meest gevlogen. In de weekenden niet. Avondvluchten met F-35’s vonden een beperkt aantal weken per jaar plaats. ‘Nog steeds vervelend, maar je kunt er wel rekening mee houden’, weet Verf.
Met de nieuwe regels kan die voorspelbaarheid veranderen. Defensie wil in de zomer ook in het donker kunnen oefenen en krijgt daarom ruimte om tot een uur ’s nachts te vliegen, of al vanaf halfvijf ’s ochtends. ‘Als er tot middernacht gevlogen wordt, dan doet niemand voor die tijd natuurlijk een oog dicht. En als ze om halfvijf gaan vliegen, dan ben je natuurlijk klaarwakker. Die vliegtijden verpesten hoe dan ook je nachtrust, want met het geluid van een militair voertuig kun je niet doorslapen.’
Namens de omwonenden stuurden Verf en medewoordvoerder Veldman uit Koarnjum verschillende brieven naar Defensie. Ook zaten ze met de basiscommandant en de staatssecretaris aan tafel. Daar kregen ze te horen dat Defensie helemaal niet van plan is om de nieuwe ruimte maximaal te benutten. Nachtvluchten zouden alleen nodig zijn als een vlieger bijvoorbeeld door een missie trainingsuren heeft gemist en die in de zomer moet inhalen. Verf: ‘Ze zeggen: “Het zal wel meevallen.”’ Maar die geruststelling neemt zijn bezwaar niet weg. Want wat Defensie vandaag zegt niet van plan te zijn, staat straks wel in de wet als mogelijkheid. ‘Als het echt maar om een paar vluchten gaat, zet dat er dan ook in.’
Precies daar zit ook voor Kegge de kwetsbaarheid van de Wodg. De wet wordt gemaakt omdat Defensie snel moet kunnen handelen in situaties die vooraf moeilijk te voorspellen zijn. Daarom moet de krijgsmacht voldoende speelruimte krijgen. Maar hoe ruimer die speelruimte, hoe moeilijker vooraf valt vast te stellen of de gevolgen voor de omgeving nog in verhouding staan tot de militaire noodzaak.

Kwetsbaar

Die extra ruimte voor Defensie raakt niet alleen omwonenden. Veel militaire terreinen liggen in of vlak bij beschermde natuur. Dat gaat op sommige plekken goed samen: doordat daar niet wordt gebouwd en er weinig mensen komen, kunnen bijzondere planten en dieren er juist gedijen. Maar intensiever oefenen betekent vaker schieten, laagvliegen en met zwaar materieel door het terrein rijden. ‘Dat heeft natuurlijk gevolgen’, zegt Kegge.
In Natura 2000-gebieden mag Defensie niet zomaar meer oefeningen houden. Die gebieden worden beschermd door de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn. Daarom heeft Defensie vooraf onderzocht welke gevolgen extra militaire activiteiten daar hebben in het zwaarste scenario, zodat niet voor iedere afzonderlijke oefening opnieuw een volledige natuurtoets nodig is.
Kegge vindt die aanpak begrijpelijk, maar ook kwetsbaar. Normaal wordt onderzocht wat er op een specifieke plek met de natuur gebeurt. Nu moet een beoordeling vooruitlopen op een breed pakket aan militaire activiteiten die later en op verschillende plekken kunnen plaatsvinden. ‘Defensie heeft keurig geprobeerd in kaart te brengen welke schade het aan Natura 2000-gebieden kan aanrichten,’ zegt hij, ‘maar het zal niet eenvoudig zijn om te controleren of die beoordeling klopt.’

Compensatie

Blijkt uit zo’n beoordeling dat beschermde natuur schade kan oplopen, dan mag een activiteit in principe niet doorgaan. Maar daarop bestaat een uitzondering. Als een minder schadelijk alternatief niet voor handen is en de activiteit vanwege een zwaarwegend openbaar belang toch noodzakelijk is, kan Defensie alsnog toestemming krijgen. De natuur die verloren gaat, moet dan elders worden gecompenseerd.
En juist dat is gemakkelijker op papier dan in het veld. Een verdwenen heide- of leefgebied van een zeldzame soort laat zich niet simpelweg een paar kilometer verderop opnieuw realiseren. Natuurcompensatie werkt in de praktijk helaas meestal niet goed. ‘Compensatie vindt vaak niet of te weinig plaats’, zegt Kegge. ‘En als het wel plaatsvindt, is de succeskans onzeker. Honderd procent terugkrijgen van wat je hebt aangetast, is helaas vaak niet aan de orde.’
Dat probleem wordt groter doordat veel Natura 2000-gebieden nu al een herstelachterstand hebben. Neem de Waddenzee: daar zijn maatregelen nodig om bestaande natuurdoelen alsnog te halen, bijvoorbeeld door vogels meer rust te geven en de verstoring van de zeebodem terug te dringen. Zulke maatregelen tellen als herstel van bestaande schade en mogen niet nog eens worden ingezet als compensatie voor extra belastende militaire oefeningen. Voor die nieuwe schade moet Defensie dus aanvullend natuur herstellen of aanleggen. Maar in een land als Nederland waar ruimte schaars is, is het maar de vraag of dat lukt.
Zo komen twee opgaven tegenover elkaar te staan. Nederland wil zijn krijgsmacht snel uitbreiden, maar moet tegelijkertijd natuur die er slecht voor staat beschermen en herstellen. Juist zulke botsende belangen moeten onder de nieuwe Omgevingswet in samenhang worden afgewogen, zegt Kegge. Geen afzonderlijke regels en maatstaven voor natuur, woningbouw, gezondheid, economie en veiligheid, maar een integrale afweging van al die belangen binnen de schaarse ruimte die tot onze beschikking staat.
De Wodg doorbreekt dat uitgangspunt volgens hem deels door Defensie een eigen wettelijke route te geven. ‘Je ziet nu dat de politieke agenda – ook in Brussel – verschuift naar defensie en veiligheid en dat andere belangen in de leefomgeving daaraan ondergeschikt worden gemaakt’, zegt Kegge. ‘Terwijl dat niet de bedoeling was van de Omgevingswet.’

REACTIE DEFENSIE: UITZONDERINGEN ZIJN NODIG

Defensie verwerpt het beeld dat de Wodg een vrijbrief wordt om de Omgevingswet opzij te zetten. Volgens het ministerie gaat het om gerichte uitzonderingen voor activiteiten die nodig zijn om de krijgsmacht daadwerkelijk inzetbaar te houden. ‘De huidige mogelijkheden binnen de Omgevingswet zijn daarvoor onvoldoende’, schrijft Defensie.

Het ministerie noemt een paar concrete knelpunten. Voor oefeningen met het opsporen en uitschakelen van drones kan een ontheffing maanden op zich laten wachten. Voor het tijdelijk aanleggen van loopgraven op oefenterreinen is vaak een vergunning nodig. En op de Waddenzee mogen hulpdiensten wel met snelle vaartuigen oefenen, terwijl militairen dat niet mogen. Volgens Defensie maakt dat ‘realistisch trainen onmogelijk’.
Ook de kritiek dat omwonenden hun rechtsbescherming verliezen weerspreekt het ministerie. Die bescherming verdwijnt volgens Defensie niet, maar krijgt ‘een andere inrichting’. Voor sommige activiteiten is misschien tijdelijk geen vergunning nodig, maar deze moeten later wel worden opgenomen in nieuwe vergunningen waartegen dan bezwaar en beroep mogelijk zijn. Bij een verdergaand gereedstellingsbesluit kunnen burgers rechtstreeks naar de Raad van State.

Voor de gevreesde nachtvluchten rond Leeuwarden wijst Defensie erop dat de verruiming begrensd is. Die geldt alleen in mei, juni en juli, op werkdagen en voor maximaal 42 dagen per jaar, verdeeld over meerdere locaties. ‘In de praktijk betekent het dat het waarschijnlijk om enkele dagen per jaar gaat voor Leeuwarden’, aldus het ministerie.

Voor activiteiten die Natura 2000-gebieden kunnen raken, moet vooraf een onafhankelijke ecologische beoordeling worden gemaakt op basis van een worstcase-scenario. Kan schade niet worden voorkomen, dan moet die waar mogelijk worden gecompenseerd. Toezicht daarop ligt bij het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur. De gereedstelling van de krijgsmacht zelf noemt Defensie ‘een doorlopend proces’. Uitzonderingen worden per activiteit wel aan een termijn gekoppeld en moeten bij verlenging opnieuw worden gemotiveerd.