Harm Selling begon ermee op zijn twaalfde. Het was 1979 en hij was de jongste die rondstruinde in de archieven van gemeentes en provincies om gegevens te vinden over zijn familie: eerst van vaderskant, in Amsterdam, daarna van moederskant, in de provincie Groningen. Eerst hield hij alles wat hij vond bij op kaart­jes, daarna tikte hij de gegevens in op zijn Commodore 64. Had hij een geboorteakte nodig uit een archief dat niet zo makkelijk voor hem te bereizen viel, dan stuurde hij een brief. Een maand later viel de akte dan op z’n deurmat, inclusief een rekening voor de gemaakte kosten.

Veertig jaar later is alles anders. Een geboorteakte is nu in een handomdraai te vinden en ook te downloaden, dankzij platformen als wiewaswie.nl, of lokale varianten als allegroningers.nl, alledrenten.nl en allefriezen.nl. Deze websites zijn de toegangspoorten naar gedigitaliseerde burgerlijkestandsregisters, die eeuwen in de tijd teruggaan. Dat niet werkelijk alles met één muisklik tevoorschijn te halen valt, komt alleen door de privacywetgeving. Een geboorteakte moet minstens 100 jaar oud zijn, een huwelijksakte 75 jaar en een overlijdensakte 50 jaar. En alles is gratis: de tariefmuren die er waren ver­dwenen in 2015, dankzij nieuwe wetgeving.

De revolutie in archiefland is niet alleen dat allerlei oud papier gedigitaliseerd is en online staat, maar ook dat die duizenden terabytes aan scans doorzoekbaar zijn gemaakt. Dat laatste is puur handwerk, in elk geval als het om geschreven tekst of om foto’s gaat. Die schriftelijke bronnen moeten ‘bewerkt’ worden, geïndexeerd op namen, zodat gebruikers makkelijk kunnen zien waar ze moeten zoeken. ‘Dat heeft wel even geduurd’, vertelt Harm Selling, inmiddels senior informatiespecialist bij de Hogeschool van Amsterdam. ‘Het begon in de privésfeer: daarmee bedoel ik dat afzonderlijke onder­zoekers bronnen gingen bewerken en die informatie voor zichzelf hielden of voor een kleine groep kennissen. De archieven zijn er later ingestapt, zo’n vijftien jaar geleden denk ik: vaak stond op studiezalen een computer die het archief doorzoekbaar maakte. Geleidelijk aan zijn de archieven dat op internet gaan plaatsen. Indrukwekkend is vooral de massaliteit waarmee het tegenwoordig gaat: bronnen bewerken, ze toegankelijk maken. Een website als allegroningers.nl was twintig jaar geleden ondenkbaar; dat elke Groninger voor een bepaalde datum online in een databank te vinden is.’

Uiteraard gaat het ambiteuze werk niet zonder tegenslagen. In 2018 werd Erfgoed Leiden veroordeeld voor het online tonen van anonieme prentbriefkaarten. Daar schrokken ook de andere archieven van: het Drents Archief haalde 90 duizend afbeeldingen offline. Om die te zien moet je gewoon weer de deur uit.

Spannendste erfgoedsector

‘Het is echt fantastisch, ik heb echt veel lol’, zegt Eddy de Jonge, directeur van de Groninger Archieven. ‘Volgens mij zijn de archieven de spannendste erfgoedsector.’ Hij bedoelt: het archief is als fenomeen niet langer een gesloten bolwerk. De exposure is gegroeid. Er liggen kansen voor ondernemers: het bedrijf The Grone organiseert bus­reizen door de provincie, waarbij de reizigers op tablets kunnen kijken naar historische foto’s en video’s uit de Groninger Archieven. Maar wat nog belangrijker is: dankzij de digitalisering voelen veel meer mensen zich betrokken bij de archieven.

Oude documenten indexeren gebeurt namelijk vanouds door vrijwilligers: vaak gepensioneerden die een paar dagdelen in de week registers helpen aanleggen. Via het platform Velehanden.nl kunnen archieven hulp inroepen. Ook de Groninger Archieven hebben er gebruik van gemaakt, zoals met het Het Beeld van Groningen. Vanachter hun computer thuis hielpen mensen om een half miljoen foto’s van het persbureau Van der Veen uit de periode 1960-1980 te beschrijven: wie staat erop?, waar was het?, waar gaat het over?

Ook konden dankzij Velehanden.nl historische kaarten worden ‘gegeorefereerd’ en dus gekoppeld aan hedendaagse geografische kaarten. Dat maakt het mogelijk om kaarten digitaal op elkaar te leggen en te vergelijken. ‘Wij hebben 30 tot 40 duizend kaarten’, zegt De Jonge. ‘Als we die zelf zouden moeten georefereren kost dat jaren, nu hadden we de hele collectie in één jaar klaar. Er werkten honderdvijftig tot tweehonderd mensen aan mee. Voor de heel moeilijke kaarten organiseerden we aparte bijeenkomsten in ons gebouw om die te bespreken.’

Ook ‘hartstikke ingewikkeld’ is het nieuwe Open het Stadsbestuur, waarvoor vrijwilligers (‘deelnemers’, noemt De Jonge ze) zestiende- tot en met negentiende-eeuwse geschreven teksten transcriberen uit het archief van het Groningse Stadsbestuur. Het gaat hier om een archief van bijna vierhonderd meter. Mensen kunnen het ontcijferwerk thuis doen, met hulp van een digitale tool, of groeps­gewijs in het archief zelf. ‘We zien groepen mensen ontstaan die ervarener worden. Anderen vallen af, omdat ze denken: wat moet ik hiermee? Maar om dit te kunnen, hoef je niet naar de universiteit. En onze eigen mensen controleren alles.’

Bram Groenendijk is directeur van het familiebedrijf GMS uit Alblasserdam, met als expertise: archieven in bulk digitaliseren. GMS heeft de afgelopen vier jaar in Friesland een dochteronderneming opgericht, vanwege de lancering in Friesland van het Deltaplan Digitalisering Cultureel Erfgoed. Het provinciaal archief Tresoar in Leeuwarden heeft nu een scanstudio. Vanalles is hier ‘verpixeld’: schilderijen, foto’s, objecten, teksten, prenten. Verder heeft een onderaannemer audio, film en video gedigitaliseerd.

Tien jaar geleden groeide digitaliseren uit tot een hype in archiefland, vertelt Groenendijk. Dat was deels doordat instituten zich bedreigd voelden. ‘Het ging ernaar toe dat je online een podium moest hebben om je bestaansrecht te garanderen. Ver­schillende kennisinstituten zagen dat liefhebbers en verzamelaars hun kennis in wiki’s op het internet gingen delen. Dat soort nieuwe kennisbanken schoot als paddenstoelen uit de grond, en vervolgens zagen die instellingen als eerdere autoriteit het aantal be­zoekers teruglopen, want mensen vonden genoeg informatie online. Ze beseften dat je van die bedreiging door de verdigitalisering van de maatschappij een kans moest maken. Dat heeft de archiefsector een positieve boost gegeven. Tegelijk zag die ook wel: met alleen digitaliseren en plaatjes bezitten ben je er niet. Je moet kijken hoe je de informatie koppelt en de technische voordelen gebruikt.’

Met tekstherkenning maak je relatief makkelijk gescande archiefstukken met getikte teksten doorzoekbaar. Aangezien tot begin twintigste eeuw veel met de hand geschre­ven is, zouden archieven dolgelukkig zijn als ze ook handschriften volledig geautomati­seerd kunnen omzetten. Dat zal er ooit eens komen, denkt Groenendijk, maar voorlo­pig niet. De archiefwereld is te klein om zelf zo’n technische innovatie te ontwikkelen.

‘Wij zijn ook niet de uitvinder van de harde schijf geweest, terwijl de erfgoedsector er genoeg terabytes op heeft staan.’ Een bedrijf als PostNL past al handschriftherkenning toe, weet Groenendijk, maar kan de foutmarge laten controleren door huurlingen in lagerelonenlanden.

Digitaal toegankelijke archieven winnen in de komende jaren alleen maar aan belang, denkt hij. ‘Nieuwe technieken zoals 5G en de steeds grotere hoeveelheden terabytes aan data in robuuste datacenters, kunnen alleen maar tot verbreding leiden.’ Met ‘verbreding’ bedoelt hij: ‘Gezamenlijke en gekoppelde platforms waarop een heel breed spectrum aan content beschikbaar is.’ Dat vindt hij logisch én noodzakelijk. ‘Zeker, zeker. Ook vanwege de komst van een generatie die papier als een charmeproduct ziet en niet meer functioneel naar papier kijkt. Die generatie is digital minded.’

In die digitaliseringsslag blijven vrijwilligers nog cruciaal, weet Ferry Sieders, mede­werker van het Drents Archief. ‘Begin dit jaar hebben we een vonnissenregister online gezet: 40 duizend namen van mensen die in de negentiende eeuw zijn veroordeeld voor kleine criminaliteit, zoals bedelen, vechten of stelen. Eén vrijwilliger heeft in anderhalve jaar tijd al die namen ingetypt; echt een monnikenklus, maar wel zeer dankbaar werk.’

Via velehanden.nl heeft het Drents Archief twee projecten afgerond. ‘Het ene ging over de inkomende post tussen 1818-1847 van de Maatschappij van Weldadigheid in Frederiksoord; uit al die kladjes en brieven zijn de namen gehaald. Het andere was het inschrijvingsregister van de gevangenissen in Veenhuizen, tussen 1820–1865.’ Bij elk project hielpen vierhonderd man vanuit huis mee. De vaste vrijwilligerspoule van het Drents Archief telt twintig mensen. ‘We hebben zoveel scans dat we met onze huidige poule honderd jaar bezig zijn om alle namen eruit te halen.’

Geschrokken haalde het Drents Archief 90 duizend afbeeldingen offline

Mensen beseffen niet hoeveel werk het kost om scans te indexeren, is de indruk van Harm Selling, die meewerkte aan projecten van velehanden.nl en zelf drie Groningse geneaologie-websites beheert. ‘De grote meute maakt gebruik van het resultaat, een klein groepje zorgt dat dat resultaat er komt.’

Als Sieders even over de toekomst mag dromen, hoopt hij dat ooit alle denkbare historische bronnen digitaal vervlochten worden, in heel Nederland. ‘We hebben zoveel gegevens en data verzameld. Het is de volgende stap om al die databases te koppelen, zodat je bij het zoeken op een naam een geboorteakte te zien krijgt, maar ook een overlijdensakte, en de plek waar diegene woonde, die je meteen via Google Maps kunt bekijken, met een fotootje erbij van de woning en misschien een relevant krantenberichtje uit delpher.nl. Zo krijg je dan hapklare brokken. Dat moet mogelijk zijn, en dat hoeft niet te stoppen bij de provinciegrenzen; je zou het in heel Nederland moeten toe­passen. De landelijke website wiewaswie.nl is al een enorme verbetering. Daar doen Friesland en Groningen aan mee, daar doen wij aan mee. Ik wil dat graag uitbreiden.’

DELTAPLAN DIGITALISERING CULTUREEL ERFGOED

In 2014 heeft Friesland vier miljoen euro vrijgemaakt voor het Deltaplan Digitalisering Cultureel Erfgoed. Dat geld kwam uit de veel grotere pot geld die de provincie had overge­houden aan de aandelen van energiebedrijf Nuon. Voor de uitvoering richtte Friesland de netwerkorganisatie RedBot op, genoemd naar de achtste-eeuwse Friese koning Radboud.

Als medewerker van provinciaal archief Tresoar is Luc de Vries nauw betrokken. Maar hij beklemtoont dat RedBot veel breder is dan Tresoar alleen, dus noemt hij alle betrokken partijen: het Fries Museum, Museum Federatie Fryslân, taalinstituut Afûk, het Fries Film Archief, Bibliotheekservice Fryslân, onderwijs­instelling Cedin, Steunpunt Monumentenzorg Fryslân, Omrop Fryslân, Museum Dr8888, de Fryske Akademy en de Ried fan de Fryske Beweging.

De opdracht van de provincie Friesland was tweedelig. Eén, zorg dat mensen die ‘een afstand tot de arbeidsmarkt’ hebben kunnen meewerken en nieuwe vaardigheden kunnen leren. Twee, biedt het gedigitaliseerde Friese erfgoed integraal aan. Dat laatste moet RedBot nog afronden. De opbrengst van het Deltaplan

ligt nog versnipperd over verschillende websites. Denk aan gescande onderduikkaarten, audio-opnames van Omrop Fryslân, historische kaarten, schilderijen van het Fries Museum. Een centrale plek die doorverwijst is de website redbot.frl. Maar binnen het zij-project Echoes wordt gewerkt aan een nieuwe, integrale presentatie van de gedigitaliseerde rijkdom. Dit project heeft nu nog geen einddatum. Het be­treft een samenwerking tussen Tresoar, Erfgoed Leiden en Omstreken, de overheden van de provincie Barcelona en de regio Catalonië, plus de universiteit van Catalonië. Een demo toont wat het resultaat kan gaan worden: we zien een landkaart met pinpoints bij verschillende locaties. Klik je daarop, dan komt een naam tevoorschijn. Bij Dokkum zien we bijvoorbeeld het symbooltje van een grafsteen en de naam ‘Ids Wiersma’. Van deze schilder komen een link naar zijn geboorteakte naar boven, scans van schilderijen die hij gemaakt heeft, plus een link naar Wikipedia.

‘Zo kun je intuïtief gaan zoeken’, vertelt De Vries. ‘Nu nog wordt bij iemand die zoekt voor­kennis verondersteld, maar eigenlijk wil je dat mensen ook zonder voorkennis dingen kunnen vinden. Linked data (databestanden koppelen, red.) maakt dat mogelijk. Zo kun je informatie hechten aan locaties en dat visualiseren op een kaart.’

Websites
Landelijk

delpher.nl (digitaal krantenarchief)
cbgverzamelingen.nl (centrum voor familiegeschiedenis)
graftombe.nl (foto’s van graven)
wiewaswie.nl (burgerlijke stand)
hisgis.nl (kadaster, historische kaarten, streetview)
marhisdata.nl (maritiem-historische data)
velehanden.nl
archieven.nl
beeldbank.cultureelerfgoed.nl
geheugenvannederland.nl
 Groningen
allegroningers.nl (burgerlijke stand)
beeldbankgroningen.nl
groningerarchieven.nl
cartago.nl (digitaal oorkondeboek Groningen en Drenthe)
Drenthe
alledrenten.nl
allekolonisten.nl (over de personen die in de Maatschappij van Weldadigheid hebben gezeten)
geheugenvandrenthe.nl
Friesland
redbot.frl (hub voor Fries erfgoed)
allefriezen.nl
frieskaartenkabinet.nl (Fries kaartenkabinet)
ondergedokeninfryslan.nl (onderduikkaarten)
fryskehannen.frl