‘Te braaf’ en ‘de rijksbouwmeester beschouwt het land vanaf een langzaam voortdrijvende wolk’, stond te lezen in Noorderbreedte. De rijksbouwmeester reageert met een rustige glimlach.

De drie experts uiten hun kritiek op zijn verbeelding van hoe ons land er in 2040 uit kan zien: het Panorama Nederland. ‘Niet ik, maar de mensen die niet erkennen hoe ingrijpend de veranderingen zijn die over ons heen komen, zitten op een grote wolk’, repliceert hij.

Debat voeren

Floris Alkemade, de rijksbouwmeester, wil in Noord-Nederland bijvoorbeeld het debat voeren over de taakverdeling tussen stad en platteland. De opzet om met Panorama Nederland naar Forum te komen, wordt vanwege het coronavirus even opgeschort. Het debat kan via digitale kanalen alvast losbarsten wat hem betreft. Want de schaal waarop ons land gaat veranderen, is ongekend. Daarom kwam hij met Panorama Nederland.

‘Hoe we ons land gebruiken moet radicaal anders. Iedereen is zoekende. Als je vragen ten aanzien van woningbouw en duurzame energie als losse initiatieven behandelt, loopt het volkomen vast. Daarvoor is de schaal waarop dingen veranderen nu veel te groot. Kijk ook naar de klimaatverandering en watervoorziening en wat dat allemaal vraagt van de inrichting van onze ruimte. Je moet plannen daarom koppelen aan een grote visie. Bij stadsvernieuwing moet je het bijvoorbeeld ook hebben voedselproductie.’

Ontwerpkracht nodig

Alkemade kan enthousiast worden als hij bedenkt hoe Nederland eruit kan zien in 2040. Juist nu is ontwerpkracht nodig om al die veranderingen in goede banen te leiden. Maar zal het ook zo gaan?

Alle drie de critici in Noorderbreedte, Gert de Roo, Peter Michiel Schaap en Rob Roggema, hekelen de afwachtende houding van de overheid. ‘De rijksbouwmeester moet de minister op het matje roepen’, ‘Overheden zijn de grote afwezige bij het lange termijn perspectief’ en ‘de minister blijft steken in windmolenplanologie’, schamperen ze.

Ook Alkemade maakt zich grote zorgen over de rol die het Rijk voor zichzelf ziet. Juist op dit kwetsbare moment stoot het Rijk haar rol als regievoerder over de ruimtelijke ordening af. Dat wordt via omgevingsvisies bij lagere overheden gelegd. Alkemade is niet van harde woorden, maar hij is er duidelijk niet gerust op. ‘Provincies en gemeenten staan vaak voor een bijna onmogelijke taak. Ze hebben geen kennis of dienst die de grote vragen van deze tijd overziet.’

Mede daarom is hij met Panorama Nederland gekomen. Hij maakt duidelijk dat hij het hoogst ongelukkig vindt dat het Rijk zijn ruimtelijke regierol laat schieten, maar in plaats van de minister een standje te geven, formuleert hij een uitweg: ‘De overheid kan die taak afstoten, maar dat wil niet zeggen dat dit ook het moment is voor het Rijk om met nadenken te stoppen.’

Dialoog

Was Roggema ronduit teleurgesteld over het Panorama, Schaap en De Roo zijn blij dat er tenminste ‘een visie’ op tafel ligt. Helaas niet van de minister, maar gelukkig hebben we een onafhankelijke rijksbouwmeester die daarvoor heeft gezorgd. Die visie moet nu tot leven gewekt worden doordat gemeenten er met de burgers over in debat gaan, betoogt De Roo. Alkemade reageert niet enthousiast. Hij houdt van dialoog. Als er een stevige visie ligt, is het goed daarover in gesprek te gaan met burgers.

Maar zo’n integrale visie ligt er (nog) niet en een uitnodiging aan burgers ‘om het er eens met elkaar over te hebben’ is te vrijblijvend en leidt tot weinig. De ruimtelijke herindeling is complex. Er zijn nieuwe ruimtevragers, zoals wind- en zonne-energie, en alle hectares waren al in gebruik. ‘Als je dat benadert vanuit de oude methode dat de nieuwe zaken erbij moeten komen, dan worden de ruimtelijke problemen alleen maar groter. Het gaat erom nieuwe verbanden te leggen. Denk bij stadsvernieuwing aan hoe je voedselproductie dichtbij huis kunt integreren. Maak de ene ingreep tot een onderdeel van een reeks. Verbeelding is essentieel om te bedenken hoe dat kan. Je kunt tot nieuwe logische verbanden komen. Met Panorama Nederland hebben we laten zien hoe ons landschap kan veranderen.’

Complexe opgaven

Ook Peter Michiel Schaap hamert op de verbindende kracht van een integraal ontwerp. Hij prijst de rijksbouwmeester om het optimisme dat zijn Panorama uitstraalt. Alkemade: ‘Het panorama is onze visie, geen blauwdruk, geen plan. We willen mensen vooral laten zien dat de complexe opgaven waar we voor staan – de klimaatverandering, de vergrijzende samenleving, de overstap naar hernieuwbare energie, het nijpende tekort aan woningen en de verduurzaming van de landbouw – opgaven zijn die je niet los van elkaar moet oplossen. Juist door een integrale blik –  gericht op de lange termijn – zijn we in staat om Nederland rijker, schoner en hechter te maken.’

Roggema pleit voor ervoor in Noord-Nederland gedurfde experimenten te gaan doen. Alkemade heeft er alvast twee aan zijn vork geprikt: in Emmen wordt Bargeres door zijn bureau begeleid naar een transformatie en in de Eemsdelta ondersteunt de rijksbouwmeester de versterkingsoperatie.

Op 24 juni organiseert  de rijksbouwmeester op het Marineterrein in Amsterdam het event Panorama Nederland in de praktijk. U bent van harte uitgenodigd!  

Panorama Nederland zou van 20 april tot en met 4 mei in Forum in Groningen staan. Dat is voorlopig uitgesteld.