Enkele Friese ideeën uit 2006:

Vijf kilometer duinen bij Harlingen;

Een brug naar Terschelling;

De kust wordt weer kwelderland – nat met terpen om te wonen.

Er was in Friesland, bij Fryske Fiersichten, net als nu in Groningen met Toukomst, een pot met geld ‘om de toekomst beter te maken’. In Groningen is het boetegeld van de NAM en overheid voor de aardbevingen, in Friesland was het tafelzilver verkocht (energiebedrijf). Reden voor de provincies om bewoners te vragen mee te denken over de toekomst. ‘Want opzienbarende ideeën sneuvelen in de politiek helaas vaak door het eeuwige streven naar consensus’, zoals de toenmalige Friese commissaris van de Koningin, Ed Nijpels, zei.

De Friezen brachten destijds 750 ideeën naar voren, in Groningen zijn er nu in het kader van Toukomst ruim 900 toekomstplannen ingediend. De Groningers kiezen komende maanden welke ‘grootse’ Toukomst-plannen gerealiseerd worden. Tijdschrift Noorderbreedte geeft met NoorderRuimte komende weken de ‘meest vrije’ toekomstplannen extra publiciteit met #vrijetoukomst. Doe je ook mee? Lector Rob Roggema legt in een interview met Merel Melief uit waarom dat nodig is. Kortweg: mensen zoeken de toekomst doorgaans dichtbij huis omdat het buitengewoon lastig blijkt om je een andere wereld voor te stellen dan je huidige. Maar als je perspectief zoekt, moet je juist wél ver voorbij je eigen drempel kijken.

Fryslan begon met lef

Een zeedijk van glas;

Herstel van Waddeneiland Bosch;

Strekdammen boven de eilanden zodat er een tweede Waddenzee ontstaat.

De stelling van Roggema maakt nieuwsgierig naar hoe het de ‘ver van huis’- ideeën uit Friesland is vergaan – je zag er al zes langskomen. De Friezen pakten het professioneel aan: bij Fryske Fiersichten in 2006 werd de beste futuroloog van het land, Wim de Ridder, ingehuurd om de bewoners uit te dagen. Ed Nijpels stimuleerde de Friezen waar hij kon om met allerlei onverwachte vooruitblikken te komen. Het kon hem niet controversieel genoeg zijn. Maar ondanks die open houding waren de bestuurlijke inperkingen al druk aan het werk. De ideeën moesten namelijk betrekking hebben op drie speerpunten: de Friese identiteit, Friesland als aantrekkelijk woon- en werkgebied en Friesland als thuis voor jonge talentvolle mensen. Want dat was en is de richting waarin Friese overheden sturen.

Na het ‘ophalen’ van de plannen werden die ‘geselecteerd, getrechterd, verrijkt en aan elkaar verbonden’. Daaruit kwam de volgende top tien: duurzame herinrichting van de Afsluitdijk, deltaplannen voor de woningvoorraad, kerken en het primair onderwijs, elektrificatie van het verkeer, internationale ontmoetingsplek voor Friezen, proeftuin internettoepassingen, Stadige Streek (rust, bezinning en ruimte), Sport experience en vermarkten van Friesland. Die tien onderwerpen zijn in 2008 geïntegreerd in het reguliere beleid en de speciale programmacoördinator van Fryske Fiersichten werd eind 2010 naar huis gestuurd. Daarom stagneert nu de kennis bij de overheid wat er precies van elk plan terecht is gekomen.

Extreme plannen als duinen bij Harlingen, een strekdam boven de Wadden en de doorzichtige zeedijk, hebben het duidelijk (nog) niet gehaald. Een ander extreem plan kwam er wel: Leeuwarden werd tot grote verrassing van velen in 2018 Culturele Hoofdstad. Volgens Klaas Sietse Spoelstra is het ‘zaadje’ van LF2018 geplant tijdens de Fryske Fiersichten. Maar vervolgens haalde het extreme idee niet de ‘toptien’ van de beleidsmakers. Misschien is dat ook niet toevallig. ‘Vraag is of de overheid de beste katalysator van toekomstplannen is. Vaak zijn buitenboordmotor processen (interventies) nodig om uit de politieke waan van alle dag te komen voor lange termijn vraagstukken. Zo is dat ook bij LF2018 gebeurd,’ zegt Spoelstra. Tijdens LF2018 waren er ‘ongewone’ bijeenkomsten onder leiding van Maarten Hajer over de toekomst. En dat krijgt nu weer een vervolg in onder meer Vonketon. Zo vermenigvuldigt het zaadje van de vrije gedachten zich nog steeds.

Hoe maakbaar is de Groningse toekomst?

Het langste bos van Nederland groeit in Groningen;

Bosvesting rondom de stad;

Samen één miljoen bomen planten.

In Groningen haalde de overheid landschapsarchitect Adriaan Geuze van Bureau West 8 binnen om op grond van de ingebrachte Toukomst-ideeën te schetsen hoe een inspirerende toekomst van Groningen eruit zou kunnen zien. En in dat kader zijn ze nu aan het bundelen (groen bij groen, water bij water, cultuur bij cultuur), trechteren (haalbaar/erg lastig) en verrijken (past mooi daar). Met het inhuren van West 8 staat de overheid een beetje op afstand – en dat is in het kader van het doel ‘vertrouwen van bewoners winnen’ een goede zet. Ook is daarmee georganiseerd dat er een vooruitziende blik over de plannen gaat. Bovendien heeft West 8 verstand van slimme grootschalige landschappelijke inpassingen. Dat is allemaal heel hard nodig.

Lector Rob Roggema heeft recent met zijn studenten van NoorderRuimte (Hanzehogeschool) onderzocht in hoeverre de toekomst een rol speelt in het beleid en in de toekomstplannen van gemeenten en de provincie Groningen. Dat valt heel erg tegen. Het meeste beleid gaat ervanuit dat de wereld ongeveer blijft functioneren zoals ze doet. Een pandemie die alles stillegt, honger, chronisch watergebrek of overstroomd kustland – dat bestaat in beleidsnota’s amper. En als het al voorkomt, dan hooguit als incident waar hulpdiensten op af moeten. Waar is ruimte in die toekomstplannen om in te spelen op problemen die we nu nog niet kennen? Hoe gretig zijn onze bestuurders om na te denken over grootschalige maar complexe zaken zoals de klimaatverandering of oversterfte als gevolg van intensieve (landbouw)industrie? Beleidsmakers en politici durven daar amper naar te kijken, zo blijkt uit dit onderzoek. Het effect van die benauwde blik is dat we nauwelijks investeren in onze veerkracht en dat we straks bij grote nieuwe problemen onvoorbereid zijn – want druk met de kleine rimpelingen in ons bestaan.

De Weer weer open;

Een nieuwe Dollard;

Zeewaardige woonschepen.


Ook de ruim 900 Toukomst-ideeën spelen vooral in op bekende trends en gaan over het leven op korte of middellange termijn, zo bleek toen onderzoekers die ideeën op dezelfde manier indeelden als de bestuurlijke toekomstplannen. Groningers brengen net als hun bestuurders vaak ideeën in die problemen oplossen waar zij in het dagelijks leven tegenaan lopen. Juist daarom is het zo belangrijk, betoogt Roggema, om de enkele toekomstplannen die wel verderweg kijken, te benutten. Want gemeenschappen die het aandurven om werkelijk vrije plannen de ruimte te geven, zullen veerkrachtiger blijken bij onverwachte grote veranderingen. Je huis mee laten bewegen met het getij, wie verzint dat? Een gek, een angsthaas, een vrijdenker? Vast geen ambtenaar. Misschien een eigenzinnige Groninger! 

Groningen herbergt velen die zich autonoom voelen en onafhankelijk opstellen. Dat werd ook glashelder toen Noorderbreedte met bewoners sprak over de vraag wat volgens hen voor de toekomst van Groningen fundamentele waarden zijn. Sluit aan bij de drang van mensen om op hun eigen ‘vrije’ manier te leven, concluderen we dan ook in het Noorderbreedte Toukomst-essay Tijd om te delen. Veel van die autonome Groningers hebben moeite om zich te voegen en zij brengen hun gedachtes ook niet altijd even gemakkelijk in bij Toukomst. De meer gedurfde toekomstvoorstellen blijven ook door dat mechanisme dus gemakkelijker buiten beeld. Dat is jammer want juist verrassende, onverwachte en originele toekomstprojecten zijn in staat om Groningen op te fleuren en te zorgen dat mensen weer zin krijgen om te bouwen aan hun leven en de toekomst.

Normaliter is onze voorstelling van wat er in de toekomst kan gebeuren beperkt en we houden ons bewustzijn van grote risico’s graag in de sluimerstand. Toch is het ontzettend belangrijk om extremere gedachten over de toekomst toe te laten. Die kunnen ons helpen om te anticiperen op ingrijpende gebeurtenissen en veranderingen. Vrijere toekomstbeelden kunnen nieuwe krachten losmaken. Duinen om Groningen? Hoe leuk kan dat zijn! Of plant dat langste bos van Nederland hier! Laat je verleiden door dit soort perifere ideeën. Koester ze, kauw erop, probeer het uit. Geniet ervan en waardeer het afwijkende. Daar zul je geen spijt van krijgen, aldus Roggema, want alle bestuursorganen richten zich als vanzelf al naar ‘een beetje doordoen’.

Rijzend Land – kustland dat meegroeit met de zeespiegel;

AdoptIdee – tegen terminale serieusheid;

Toekomstkunde als verplicht vak op alle scholen.

Groningers: leer van Friesland

Komende maanden wordt door Toukomst-bezoekers, een panel Groningers en West 8 gekozen waar het geld van Toukomst naartoe gaat. Wat past bij het eigene van Groningen? Waardoor krijgen bewoners weer zin in de toekomst?

Wat we leren van Friesland is dat de overheid haar tentakels overal tussen heeft en gaat krijgen. Politici, gemeenten en provincie buigen zich over oplossingen van de dagelijkse ongemakken in ons welvarende bestaan. Maar ze laten als vanzelf de potentieel grote risico’s en mogelijke veranderingen uit beeld verdwijnen want die zijn onvoorspelbaar. En wat slecht te overzien is, valt lastig te regisseren en dat is moeilijk voor bestuurders. Denk maar aan het risico op een pandemische ziekte wat we zo ver van ons schone bed hadden geplaatst dat we onze vaccinfabriek verkochten – alle waarschuwingen van experts ten spijt. Of aan het van de realiteit losgezongen idee dat Leeuwarden Culturele Hoofdstad van Europa zou kunnen worden! Het plan zat niet in de gemodelleerde toekomstbeelden van de overheden, maar werd via de buitenom route toch uitgewerkt en binengesmokkeld. Om uiteindelijk een grote bron van vreugde en trots te worden.

Juist de vergaande scenario’s, de ongewone visies, de plannen die je van je stoel doen wippen, kunnen Groningen weerbaarder maken en tegelijkertijd de eigenzinnigheid van de regio onderstrepen. Lekker vrij en autonoom – Typisch Gronings! Daarom: overheden blijf op afstand. Geef ruimte aan bewoners en faciliteer Toukomst-plannen van vrijdenkers. Want wie werkelijk een verandering teweeg wil  brengen, heeft extreme plannen nodig.

In dit blog zag je eerst zes Friese en daarna negen Groningse ‘vrije’ toekomst-ideeën langskomen. Komende weken zal Noorderbreedte twintig #vrijeToukomst-ideeën voor het voetlicht brengen. Vermenigvuldig ze en vergroot zo het draagvlak voor ideeën die buiten de lijntjes kleuren. Maak het onvoorspelbare mogelijk: laat het kustland meegroeien met de zeespiegel en plant het langste bos van Nederland in Groningen!