Slib is het ‘goud’ van de kust. De zee komt het zelf brengen
Met een 3D mud printer halen boeren vruchtbaar zeeslib over de dijk
Terpen met tiny houses in natuurlijke delta’s zorgen voor een levendige kusteconomie

De noordelijke kust over een eeuw – dat lijkt het levenswerk van Jorryt Braaksma. De medeoprichter van bureau LAMA landschapsarchitecten studeerde aan de Academie van Bouwkunst in Amsterdam af op de rijzende zeespiegel en het dalende kustland.

Met zijn onderzoek Rijzend land, kerend tij presenteerde hij een moderne manier om de kust op te hogen. De afgelopen jaren werkte hij dat in opdracht van Programma Rijke Waddenzee uit als toekomstbeelden voor het achterland van Harlingen en het Groningse Eems-Dollardgebied. Nu doet LAMA mee aan de ontwerpmanifestatie Act & Adapt. In januari kunnen we aanschouwen hoe een ‘autonome’ toekomst voor Schiermonnikoog eruit kan zien.
‘Met dijkenbouw hebben we duizend jaar lang de motor achter landschapsvormende processen stilgelegd’, constateert Braaksma. ‘Voor die tijd bracht de zee slib en hoogde hij zo het kustland op. Buiten de dijken kun je nog zien hoe dat werkte op hoger liggende kwelders.’ Dat proces is gestopt terwijl het meer dan ooit nodig is nu het land steeds verder daalt en de zeespiegel stijgt. Braaksma verzint manieren om het slib weer over land te laten stromen en zo de kust weerbaarder te maken tegen een stijgende zeespiegel. In de toekomstbeelden voor het Eems-Dollardgebied en rond Harlingen bouwt hij voort op de fysische eigenschappen van het landschap.
Braaksma is een man van beelden. Eerst maakt hij kaarten en analyseert de problemen in het landschap: verzilting, bodemdaling door gas en zoutwinning, bodemdaling door landbouwontwatering, uitstoot van CO₂ door veenoxidatie, stijgende zeespiegel, opvang van extreme regenbuien en verdroging. Die beelden legt hij over elkaar zodat je direct ziet waar problemen zich opstapelen. Op die pijnplekken richt hij zijn energie en ontwerpkracht.
Zowel in Harlingen als bij de Eems-Dollard hertekent Braaksma het land achter de dijken met slib. Dat past daar in het landschap. Slib beschouwt hij als het ‘goud’ van de kuststreek, een materie die de zeestromen aan de kust laten vallen als het tij keert. Dat herverdelen van slib kan met een grote mud factory. Als een enorme 3D-printer gaat die aan de slag bij kustpioniers die zich richten op moderne precisielandbouw. Maar het kan ook op een natuurlijke manier, door een geregisseerd gat in de dijk te maken waarachter een nieuw kwelderlandschap ontstaat. Braaksma werkte beide scenario’s uit en de uitkomsten tonen een inspirerende kust. Dorpen komen weer aan zee te liggen, er komt meer ruimte voor zoet-zoute natuur en bovendien liggen er kansen om in dat landschap geld te verdienen met voedselproductie.
‘Eigenlijk gaan we heel raar met onze polders om. We hebben ze lang geleden, toen ze voldoende hoog waren opgeslibd, aan de zee onttrokken. Nu ze “versleten” zijn, vergeten we dat de belangrijkste oorzaak daarvan ligt in het buitensluiten van de zee. De goedkoopste manier om ons kustlandschap te behouden is door deze kustvormende processen weer naar binnen te halen.’
Het land met slib opnieuw boetseren, heeft grote voordelen. Het maakt de kust hoger, en dus veiliger tegen de opgezweepte zee. Dat hoger opgeslibde land bedekt en beschermt ook de zoetwaterbel. Daarbij kan het land veel meer CO₂ vasthouden, maakt de nieuwe laag slib het zeekleilandschap vruchtbaarder en vermindert de verzilting. Zo transformeren veel problematische gevolgen van de klimaatverandering in toekomstperspectieven. De slibmotor begint ermee een praktisch probleem van onze tijd op te lossen: het teveel aan slib bij havens en vaargeulen. Braaksma’s machine ‘oogst’ smurrie en zet die in bezinkvelden om in een rijke grondstof.

De slibmotor heeft het in zich de identiteit van het landschap te versterken. Met slib uit de printer of de pijp kunnen weer hoogteverschillen in het landschap gemaakt worden met laagtes waar regenwater kan wachten tot het nodig is tijdens droge periodes.
Maar bovendien schept zo’n remake kansen voor de bewoners. Braaksma tovert voor je ogen hoe achter de geregisseerde gaten in de dijk natuurlijke delta’s ontstaan. Met daarin kunstmatige terpen of wierden waar eenvoudige vakantiehuisjes toeristen laten voelen hoe het is om te leven in een getijdenlandschap. Voor boeren lonken akkers die met slib op natuurlijke manier weer vruchtbaar zijn gemaakt. En echte pioniers kunnen zich richten op zilte teelten.
Hoe leuk kan het worden als oude terpen en wierden weer deels aan het water liggen? Dorpen langs de kust kunnen dankzij de actieve slibmotor de zee weer zien. Braaksma ziet nog meer kansen die voortborduren op de kracht van het landschap en de mensen die er wonen. Zo kan er aan de kust een nieuwe keramische industrie ontstaan met daaromheen een netwerk van kunstenaars, aangetrokken door het licht van de kust en de basisgrondstof van deze streek die de zee elke vloed gratis aanvoert: slib.