Mensen kijken, roggen aaien

Dat dierentuinen de (lach)spiegels van de samenleving zijn, weten we sinds Bert Haanstra zijn camera opstelde in de apenkooi van Artis. In Zoo, uit 1961, filmt hij volwassen mannen en vrouwen die chimpansees na-apen, wat een onvergetelijk staaltje ‘mensjes kijken’ oplevert.

Dierentuinen zijn niet meer van deze tijd, hoor ik steeds vaker. Opdoeken die beestengevangenissen, zegt ook de Partij voor de Dieren.Ik ben – in 1964 – geboren op een steenworp afstand van het Noorder Dierenpark in Emmen, dat deze zomer, in de gedaante van Wildlands, negentig jaar bestaat. Op een van mijn oudste foto’s zit ik rechtop in mijn wandelwagen naast een gekooid ijsbeertje. Op de achterkant staat in het schoonschrift van mijn vader dat het beertje Gudrun heet. Mijn moeder herinnerde zich dat ze mij als …

Dat dierentuinen de (lach)spiegels van de samenleving zijn, weten we sinds Bert Haanstra zijn camera opstelde in de apenkooi van Artis. In Zoo, uit 1961, filmt hij volwassen mannen en vrouwen die chimpansees na-apen, wat een onvergetelijk staaltje ‘mensjes kijken’ oplevert.

Dierentuinen zijn niet meer van deze tijd, hoor ik steeds vaker. Opdoeken die beestengevangenissen, zegt ook de Partij voor de Dieren.
Ik ben – in 1964 – geboren op een steenworp afstand van het Noorder Dierenpark in Emmen, dat deze zomer, in de gedaante van Wildlands, negentig jaar bestaat. Op een van mijn oudste foto’s zit ik rechtop in mijn wandelwagen naast een gekooid ijsbeertje. Op de achterkant staat in het schoonschrift van mijn vader dat het beertje Gudrun heet. Mijn moeder herinnerde zich dat ze mij als peuter op een oktobermiddag in 1967 uit de zandbak had gegrist, nadat er een geluidswagen door de straat was gereden met de waarschuwing (‘Attentie, Attentie!’) dat er een zwarte panter was ontsnapt.

Een half mensenleven later, toen ik inmiddels besefte dat de zwarte panter meer te duchten heeft van mensen dan andersom, leerde ik Aleid Rensen kennen, de directrice van het Noorder Dierenpark. Ze vertelde over haar rechtlijnige vader, die de Emmer diergaarde op Hemelvaartsdag 1935 had geopend om het volk te verheffen. ‘Hij knuffelde wel zijn honden,’ zei ze, ‘maar mij nooit.’ Op een zondagse familiewandeling waren ze bij een huisje van veenarbeiders op een waakhond gestuit aan een te korte ketting. Vader was woest, hij vloog op. Niet tegen de hond, maar tegen diens baasje, een arme turfsteker die hij de huid vol schold. ‘Vader had losse handen’, schreef Aleid in haar memoires. ‘Dat was het enige fysieke contact.’ Toen zij het roer in 1970 overnam, ging ze meteen met haar tijd mee. Aleid en haar man vervingen de veel te krap bemeten kooien waarin Gudrun had lopen ijsberen en bouwden het grootste nijlpaardenbassin van Europa.
Chimpansee Tommy hoefde niet langer rondjes te fietsen. Olifant Annabel, die door ‘de bekendste prostituee van Emmen’ werd gedresseerd (Rooie Katrien), niet langer mondharmonica te spelen. Samen met een ijsbeertje, een slang of een ringstaartmakaakje verscheen Aleid in de televisieshow Voor de vuist weg van Willem Duys – en Nederland smolt. Van verheffing naar vermaak naar het kweken van dierenliefde.

‘De dierentuin werd een mensentuin: zíj waren het die voortaan zaten opgehokt achter glas’

De total make-over was pas compleet met de bouw van een zeshoekig glazen prieeltje dat de bezoekers oog in oog bracht met de panters. De dierentuin werd een mensentuin: zíj waren het die voortaan zaten opgehokt achter glas, op een kluitje in de Afrikaanse savanne.

Anno 2025 wil de Partij voor de Dieren alle dierentuinen sluiten, en de hertenkampen erbij. Artis moet een stadspark worden, en het Dolfinarium te Harderwijk is helemaal uit den boze. Ik herinner me dat ik er met mijn dochter was. Pijlstaartroggen aaien, ze was een jaar of vier. Tegenwoordig aait ze kaaimannetjes in het moeras Bigi Pan, in Suriname.
Malle soortgenoten, draaf niet door en laat de dierentuinen leven. Op naar het eeuwfeest van de Emmer zoo.

Schrijver Frank Westerman werd geboren in Emmen, groeide op in Assen en schreef een lange reeks boeken waaronder de klassieker De graanrepubliek. Zijn nieuwste publicatie, Terug naar de nul, gaat over een wandeling langs hunebedden.