Een zwartkop, een merel en een koolmees kwetteren, terwijl fietsers en wandelaars zich over de Oude Spoordijk in Gieten bewegen. Zouden de mensen zich bewust zijn van wat zeventig jaar geleden over dit zonovergoten pad denderde? De verhoogde ligging, de kiezels en enkele oude spoorpaaltjes maken het goed voor te stellen. Hier stoomden treinen langs met lange rijen goederenwagons.
De treinverbinding tussen Assen en Gasselternijveen is begin vorige eeuw aangelegd door de Noordoosterlocaalspoorweg- Maatschappij (NOLS). De lijn was onderdeel van een spoornetwerk dat liep van Zwolle en Almelo tot aan Delfzijl. Het grootste gedeelte van het traject is inmiddels opgeheven. De trein kwam vanaf Assen langs Rolde, Eext, Gieten, Gasselte, Gasselternijveen en eindigde later in Stadskanaal.Tot o…
Een zwartkop, een merel en een koolmees kwetteren, terwijl fietsers en wandelaars zich over de Oude Spoordijk in Gieten bewegen. Zouden de mensen zich bewust zijn van wat zeventig jaar geleden over dit zonovergoten pad denderde? De verhoogde ligging, de kiezels en enkele oude spoorpaaltjes maken het goed voor te stellen. Hier stoomden treinen langs met lange rijen goederenwagons.
De treinverbinding tussen Assen en Gasselternijveen is begin vorige eeuw aangelegd door de Noordoosterlocaalspoorweg- Maatschappij (NOLS). De lijn was onderdeel van een spoornetwerk dat liep van Zwolle en Almelo tot aan Delfzijl. Het grootste gedeelte van het traject is inmiddels opgeheven. De trein kwam vanaf Assen langs Rolde, Eext, Gieten, Gasselte, Gasselternijveen en eindigde later in Stadskanaal.
Tot ongeveer 1950 gingen er passagiers mee. Na die tijd reden er enkel nog goederentreinen, die vanaf Assen een shortcut konden maken naar Oost- Groningen. Bovendien bevond zich belangrijke industrie langs de route. Wie in Gieten ‘trein’ zegt, maakt onmiddellijk herinneringen los aan de oude vleesfabriek Udema. Het station lag er pal naast. ‘De hammen gingen ’s avonds de trein in, kwamen ’s nachts aan in Vlissingen en hingen de volgende dag in Londen in de winkel’, vertelt Klamer Bos. Hij is een echte Drent die al zijn hele leven in Gieten woont, iemand met passie voor de lokale geschiedenis.
Zodra hij aan de oude treinverbinding terugdenkt, ontglipt hem: ‘Oh, daor hebben we genog uutspookt.’ Bos memoreert hoe hij ooit met vriendjes langs het spoor een paasvuur bouwde. ‘Je weet hoe dat gaat. Als je tien, twaalf jaar bent, dan moeten daar met Pasen ook autobanden bij op.’ De rook aan de spoordijk was zo uitbundig dat de treinmachinist de meldkamer in Assen opriep: ‘Ik ga terug. Kwajongens hebben de hele boel in de brand gezet.’
Bedrijvigheid
Als Klamer Bos terugdenkt aan de trein die hier ooit reed, dan denkt hij terug aan alle bedrijvigheid. Aan het vlees van Udema, maar ook aan de pootaardappels die boeren naar Gieten brachten en die vervolgens per trein naar Rotterdam gingen en daarna per schip naar Marokko. Van de Philipsfabriek in Stadskanaal werden beeldbuizen en halfgeleiders vervoerd. En in de jaren zestig werden via dit spoor de gaspijpen naar Groningen gebracht. Twee pijpen konden naast elkaar liggen, herinnert Bos zich. ‘Die werden in Gieten overgeladen. Daardoor had je hier ook buitenlandse werklui, zoals Algerijnse lassers.’
De industrie zorgde voor arbeiderswoningen en voorzieningen. Philips in Stadskanaal financierde bijvoorbeeld het Theater Geert Teis en het Refaja Ziekenhuis. Nadelen waren er natuurlijk ook. De arbeidsomstandigheden bij Udema waren soms erbarmelijk, zo is terug te lezen op de website geheugenvangieten.nl. Oud-werknemer Henk Nijkeuter vertelt er nostalgisch over Udema, maar is ook eerlijk over de stinkende fabriek; over hoe half verdoofde, spartelende varkens er aan hun einde kwamen en hoe slachtafval via een stinksloot tot in het gebied van Staatsbosbeheer werd gedumpt.
De vleesfabriek Udema sloot in 1995 en ging twee jaar later in vlammen op. De spoorlijn was toen al lang gesloopt, in 1977.
Oude Spoordijk
Anno 2026 herinnert er maar weinig meer aan de industrie in Gieten. Op het oude fabrieksterrein staan nu appartementencomplexen. Traiteurslager Johan Pul, die onder die woningen een slagerij heeft, verkoopt op deze historische locatie nog altijd de ambachtelijke droge Udemaworst.
Naast het complex ligt een rommelig hoekje in de bocht van de Parallelstraat naar de Stationsstraat. Ooit was dat het terrein om bij Udema te laden en te lossen. Ook daar worden binnenkort appartementen gebouwd. Medewerkers van de gemeente zijn alvast bezig boompjes te planten.
Tegenover dit terrein begint de Oude Spoordijk, een fiets- en wandelpad waarlangs je het voormalige spoortracé kilometerslang kunt volgen. Eerst door een woonwijk, daarna door het oude, glooiende Drentse landschap.
Langs dat pad zit imkersvereniging Oostermoer. De club nodigt voorbijgangers uit om op deze plek uit te rusten. Als je hier je ogen sluit, hoor je de wind door de bomen ruisen. Een merel kwettert luidruchtig zijn voorjaarslied. Hoe was het toen hier het getril van rails en bielzen klonk? Het gekletter van afgeladen goederenwagons vol grind? De waarschuwende claxon bij een onbewaakte overgang?
Oudelullenrondje
Huub en Margreet Schuurman (beiden 72) zitten langs het spoor op een bankje onder een eik, waar de zon precies onderdoor schijnt. In stilte genieten ze van het uitzicht en de natuur. Ze wonen vlakbij. ‘Dit is ons oudelullenrondje’, zegt Margreet. Het bankje is hun vaste rustplek. ‘Als we aan komen lopen en er zitten al mensen, dan zeggen we tegen elkaar: “Ze zitten op óns bankje.”’ Op deze plek kijk je aan de ene kant uit over glooiende akkers, kleine bossen en grafheuvels. Aan de andere kant kun je tussen de akkers en houtsingels de weg tussen Gieten en Gasselte zien liggen.
Ze genieten volop van hun rondje. Hier zijn ze even helemaal één met de natuur. Het stel is zelfs voorbereid op een ontmoeting met de wolf, want die is hier al gesignaleerd. Huub heeft altijd een fluitje op zak. Het duurt niet lang voor we hem tegenkomen, denkt hij. Bang zijn ze niet. ‘Anders heb ik nog deze satéprikkers.’ Margreet zwaait met haar nordic-walkingstokken.
‘Als je wandelt, maak je de natuur en de jaargetijden heel bewust mee’, vindt Margreet. ‘Je ziet de boeren aan het werk, het graan groeien.’ Ze stelt zich voor hoe het moet zijn geweest toen de trein hier nog reed. ‘Natuurlijk moet de trein hier niet terugkomen, maar soms denk ik wel: hoe tufte hij destijds door het landschap?’
Vooronderzoek
Toch is niet uit te sluiten dat hier in de toekomst weer getuft wordt. Er wordt onderzoek naar gedaan en dat heeft alles te maken met de plannen voor de Nedersaksenlijn. Die nieuwe Nedersaksen-treinverbinding tussen Enschede en Groningen kan ervoor zorgen dat museumspoorlijn STAR moet verkassen. STAR rijdt met een oude stoomlocomotief tussen Veendam, Stadskanaal en Musselkanaal. Al sinds 1992 kunnen toeristen en liefhebbers een ritje boeken. Als de Nedersaksenlijn straks het tracé van STAR nodig heeft, is er een kans dat de museumspoorlijn uitwijkt naar de voormalige spoorlijn Gieten-Stadskanaal. Maar zeker is dat nog lang niet. Het idee is onderdeel van een vooronderzoek van ProRail. Op zijn vroegst pas eind 2028 wordt duidelijk of de historische spoorlijn moet wijken voor de Nedersaksenlijn en of de museumtrein dan weer door Gieten zal gaan rijden.
Grand Canyon
Als je het tracé van deze oude spoorlijn verder afloopt, kom je – tussen de eikenbomen en bermen vol sterrenmuur, hondsdraf en lijsterbes – uiteindelijk terecht in het ‘ravijn van Drenthe’. Op deze plek liep het diep uitgegraven spoor onder een brug door. Dat dit gedeelte van de spoorlijn zo diep uitgegraven is, heeft een reden. Tussen Gieten en het Hunzedal zit een hoogteverschil van achttien meter. Zouden de rails gewoon over de grond gelegd zijn, dan was het tracé op dit punt veel te steil geworden voor de stoomlocomotief. Daarom werd het spoor hier diep ingegraven in de Hondsrug. Zo ontstond de Grand Canyon van Drenthe: een ‘ravijn’ van een kilometer lang. Via een brug konden de boeren uit Gasselte gelukkig nog steeds bij hun noordelijk gelegen esgronden komen. Deze brug is in 2012 ingrijpend gerestaureerd.
Wandel je de hele route van het spoortraject, dan herinnert er nog veel meer aan het toenmalige tracé. Bijvoorbeeld het oude stationsgebouw in Rolde en het voormalige stationskoffiehuis in Gieten, waar nu een Chinees-Indisch restaurant in zit. Of de overwoekerde spoorbrugruïne in de bossen bij Stadskanaal.
Bij Eexterhalte zijn in de provinciale weg stukken rail teruggeplaatst. Als je aan komt rijden, lijkt het door de andreaskruizen of er werkelijk elk moment een trein aan zou kunnen komen; een historisch verantwoorde manier om automobilisten te laten uitkijken.
Oud landschap
Onder aan de spoorbrug liggen stenen die herinneren aan de geologische geschiedenis van het landschap. Graniet van 1,9 miljard jaar oud en rapakivi van 1,64 miljard jaar oud, afkomstig uit Zweden en Finland. Voor het uitgraven van dit ravijn moesten de werklui zich door drie ijstijdlagen heen worstelen.
Zo bezien is het historische karakter van de oude treinroute erg relatief. Miljoenen jaren gingen hier voorbij zonder dat de mens er een stap zette. En sinds de trein hier niet meer rijdt, is een klein beetje van die oude rust teruggekeerd.
