In Noordoost-Groningen, aan de rand van Nederland, waar het land langzaam overgaat in zee en het uitzicht wordt bepaald door dijken, landbouw en industrie, ligt Bierum: een wierdedorp met zo’n 750 inwoners. Hier is ruimte. Letterlijk: weidsheid, horizon. Maar ook figuurlijk: leegstand, verdwijnende voorzieningen en een toekomst waarvan de richting niet vanzelfsprekend is.
Vlak buiten het dorp wordt gewerkt aan iets nieuws. De Dubbele Dijk, onderdeel van het programma Eems-Dollard 2050. Een experiment in hoe we met zeewater omgaan. Geen hogere dijken om de zee buiten te houden, maar een systeem waarin water juist wordt toegelaten. Tussen twee dijken ontstaat een landschap waar slib bezinkt, natuur terugkeert en ruimte komt voor nieuwe vormen van landbouw.
Wie erlangs fietst ziet een landschap in wording. Maar wie het dorp inrijdt merkt iets anders: daar lijkt die nieuwe ontwikkeling nog nauwelijks geland. Dat spanningsveld vormde de aanleiding voor mijn onderzoek. Zelf groeide ik op in een Fries dorp waar vergelijkbare vraagstukken spelen. Ook daar trekken jongeren weg en staan voorzieningen onder druk. Tegelijkertijd zie ik hoe belangrijk de sociale samenhang is. Die persoonlijke herkenning maakte dat ik mij gemakkelijk kon verplaatsen in de inwoners van Bierum.
Twee werkelijkheden
De Dubbele Dijk en Bierum liggen letterlijk naast elkaar, maar bevinden zich grotendeels in verschillende werelden. Aan de ene kant het dorp, met zijn dagelijkse realiteit van wonen, werken en het verenigingsleven. Aan de andere kant een project waarin overheden, kennisinstellingen en bedrijven samenwerken aan toekomstvragen rond water, natuur en economie.
Die twee werelden raken elkaar nauwelijks. Onbewust, en een gevolg van hoe zulke projecten doorgaans functioneren: grootschalig, complex en georganiseerd op afstand. Juist daarin ontstond de aanleiding voor dit onderzoek. Want wat betekent zo’n ontwikkeling eigenlijk voor de mensen die ernaast wonen? En omgekeerd: wat kan een dorp toevoegen aan een project dat vooral technisch en ecologisch wordt ingestoken? De centrale vraag die daaruit voortkwam is eenvoudig te formuleren, maar lastig te beantwoorden: hoe kun je beide werkelijkheden met elkaar verbinden, zo dat het ook iets oplevert voor de leefbaarheid van het dorp?
‘Leefbaarheid’ is een woord dat snel wordt gebruikt, maar moeilijk te vangen is. Het betreft niet alleen voorzieningen of bereikbaarheid, maar ook hoe mensen hun omgeving ervaren. Voelen ze zich verbonden? Gezond? Thuis? Om grip te krijgen op die complexiteit heb ik een combinatie van literatuuronderzoek en interviews gebruikt. Ik sprak onder anderen met vertegenwoordigers van Dorpsbelangen Bierum, de gemeente Eemsdelta en de Hanzehogeschool. Daarnaast analyseerde ik beleidsdocumenten, statistieken en kaarten.
‘Hoe verbind je grote ruimtelijke projecten met het dagelijks leven van mensen?’
Er zijn duidelijke uitdagingen. Bierum en de omliggende dorpen hebben te maken met vergrijzing en bevolkingskrimp. Jongeren vertrekken, terwijl ouderen moeilijk passende woningen kunnen vinden. Voor veel voorzieningen moet je het dorp uit. Werkgelegenheid is beperkt en sterk afhankelijk van de industrie in Delfzijl en de Eemshaven.
Tegelijkertijd is er ook iets anders zichtbaar. Bierum heeft een sterk sociaal netwerk. Het dorpshuis is een belangrijke ontmoetingsplek, er worden activiteiten georganiseerd en ‘noaberschap’ zorgt ervoor dat bewoners elkaar helpen. Die sociale samenhang vormt een belangrijk deel van wat het dorp leefbaar maakt.
Wicked problem
Het verbinden van een project als de Dubbele Dijk met de leefwereld van Bierum bleek geen kwestie van een ingreep of oplossing. Het is een typisch voorbeeld van een zogenoemd wicked problem: een vraagstuk met veel betrokken partijen, uiteenlopende belangen en geen duidelijk eindpunt.
In zulke situaties werkt een klassiek planmatige aanpak vaak niet. Daarom is in dit onderzoek gewerkt met de principes van transitiemanagement. Dat betekent dat je niet meteen een eindbeeld vastlegt, maar zoekt naar een richting waarin je kunt experimenteren en leren.
Een belangrijk aanknopingspunt lag in de bredere ontwikkeling van ‘leven met de zee’. De Dubbele Dijk is daar een voorbeeld van: niet alleen bescherming bieden tegen water, maar nu ook samenwerken met natuurlijke processen. De vraag werd vervolgens: kun je diezelfde manier van denken ook toepassen op leefbaarheid?
Lokale keten
Daaruit ontstond het idee voor wat in mijn onderzoek de ‘Bierumer biobased bouwketen’ heet. Het uitgangspunt is eenvoudig: wat als je de nieuwe landbouwproducten en materialen die bij de Dubbele Dijk worden ontwikkeld, nu eens koppelt aan de manier waarop men bouwt en woont in het dorp? Bij de Dubbele Dijk wordt geëxperimenteerd met gewassen en materialen die geschikt zijn voor biobased toepassingen – denk aan zeewier, vezels of slib. Deze hernieuwbare grondstoffen kunnen in de bouw gebruikt worden voor plaatmateriaal, isolatie of metselstenen. Hiermee is een lokale keten te vormen: de Dubbele Dijk als plek voor teelt en experiment, de oude school in Bierum als leer- en maakomgeving en tot slot het dorp als plek waar die materialen worden toegepast.
Een belangrijk onderdeel is de ontwikkeling van een wandelroute tussen Bierum en de Dubbele Dijk. Die route bestaat al deels, maar krijgt een nieuwe betekenis door er biobased objecten aan toe te voegen: zitplekken, speeltoestellen, uitkijkpunten, kunstwerken – intern ontworpen en samen gemaakt. In de oude school kan worden geëxperimenteerd met materialen en ideeën, waarbij inwoners, studenten en makers met elkaar samenwerken. Het proces is hierbij minstens zo belangrijk als het resultaat. De wandelroute groeit stap voor stap, vanuit wat er lokaal ontstaat. Zo helpt een wandeling je iets van het gebied te begrijpen: hoe het landschap werkt, hoe materialen worden gebruikt en hoe bewoners zich daartoe verhouden.
Van hier naar verder
Wat in Bierum begint, hoeft niet in Bierum te blijven. De biobased bouwketen is in eerste instantie klein en lokaal – een proefboerderij, een school, een wandelroute – maar raakt aan grotere systemen: de bouw- en landbouwsector, het onderwijs en de manier waarop we omgaan met onze grondstoffen.
Wanneer de experimenten met biobased materialen succesvol blijken, kunnen de productiemethoden worden overgenomen door lokale boeren, toegepast in grotere bouwprojecten of opgenomen in regionale samenwerkingen. De school kan uitgroeien tot een schakel in een netwerk van leeromgevingen, en de wandelroute tot een herkenbaar onderdeel van andere initiatieven. Zo ontstaat een ecosysteem waarin kennis, materialen en ideeën zich verplaatsen en vermenigvuldigen. Bierum fungeert daarin als vertrekpunt, niet als eindpunt.
Verbindingen
Wat deze aanpak zichtbaar maakt is dat leefbaarheid niet losstaat van grotere ruimtelijke opgaven, maar er juist onderdeel van is. Toch worden die domeinen vaak nog gescheiden benaderd: hier de dijkversterking, daar het woningvraagstuk, en ergens anders het dorp.
De casus in Bierum laat zien dat het ook anders kan. Dat je kunt beginnen bij wat er al is – het landschap, de mensen, de bestaande plekken – en vandaaruit verbindingen leggen. Niet door alles vooraf vast te leggen, maar door ruimte te laten voor ontwikkeling, samenwerking en toe-eigening. Die manier van kijken is overdraagbaar. Niet als model dat gekopieerd moet worden, maar als houding. Elders zullen andere kansen en andere combinaties ontstaan, maar de vraag blijft vergelijkbaar: hoe verbind je grote ruimtelijke projecten met het dagelijks leven van mensen?
Achter de dijk
De Dubbele Dijk is ontworpen om het land te beschermen, maar wat daarachter gebeurt, is minstens zo bepalend voor de toekomst van het gebied. In Bierum is nog niet alles uitgekristalliseerd. Dat hoeft ook niet. Juist in de openheid van het proces ligt de ruimte om nieuwe verbindingen te laten ontstaan – tussen landschap en dorp, tussen experiment en praktijk, tussen beleid en dagelijks leven.
Misschien is dat wel de belangrijkste opbrengst van mijn onderzoek: niet een kant-en-klaar plan, maar een manier om te beginnen. Om de afstand tussen grote projecten en het lokale dagelijks leven kleiner te maken. Niet met een ingreep, maar met een reeks van stappen – zichtbaar, tastbaar en dichtbij.
CATRINUS KINGMA
Woonplaats Goutum
Geboortedatum 14 december 1990
Studierichting Sociaal-Ruimtelijk Transitiemanagement, Hanzehogeschool Groningen
Waarom voor deze studie gekozen Ik wilde leren over het effect van transities op mijn vakgebied: de gebouwde omgeving en hoe we daarin meer aandacht kunnen geven aan het menselijk aspect.
Ik ben het liefste bezig met het in beeld brengen van betrokkenen, belangen en de omgeving en daarna, het liefst gezamenlijk, met het ontwikkelen van een aanpak die alle betrokkenen ten goede komt.
