Fietsend door Gaasterland doen de elektrische senioren graag Hemelum even aan. Ze parkeren de fiets tegen het hek en vergapen zich aan alle iconen en exotische afbeeldingen. ‘Ze zien deze kerk als iets van vroeger, maar niets is minder waar. Deze kerk is van dit leven’, zegt vader Jewsewy. In zijn geel-rode gewaad en zijn hoge kloboek – een zwarte hoed met sluier – lijkt hij wel uit een andere tijd te komen. Het gezelschap dat op deze zomerse dag voor de viering is samengekomen, loopt uiteen van jong tot oud en is afkomstig uit alle windstreken.
‘Als het niet voor het heerlijke eten is, dan is het wel voor de prachtige muziek. En als het niet voor de muziek is, dan wel voor de schitterende iconen.’ Zo omschrijft vader Jewsewy met zichtbaar genoegen waarom velen zich zo thuis voelen in zijn kerk. Na de liturgie komen alle kerkgangers naar de pastorie voor koffie en lunch. Oksana heeft Roemeense kaasbroodjes en paddenstoelensoep gemaakt. Vader Jewsewy zit aan het hoofd van de tafel. Aan weerszijden van hem de jonge mannen die als kandidaat-novice in het klooster logeren om te onderzoeken of het kloosterleven hun toekomst zou kunnen worden. Verder aan tafel: een Servische moeder met haar zoon uit Groningen, zuster Maria, Oksana, enkele trouwe bezoekers op leeftijd en drie jongeren uit Lelystad en Zwolle. ‘Ik zocht iets wat betekenis kan geven’, zegt Koen, de jongste. Wat Yoram aanspreekt is de onveranderde leer en de antwoorden die deze hem geeft.
De priester vat twintig eeuwen kerkgeschiedenis kort samen: na Christus’ verrijzenis gaf hij zijn apostelen veertig dagen lang alle lessen die ze nodig hadden. Deze lessen vormen de basis van de christelijke kerk. Die breidde zich uit tot vijf patriarchaten rondom de Middellandse Zee. In 1054 scheidt de rooms-katholieke kerk zich af. De orthodoxen handhaafden hetgeen hun door Christus en zijn apostelen werd doorgegeven. En dat is wat de jongeren aantrekt. ‘Ik zoek helderheid, geen gefilosofeer’, zegt Yoram.
Vader Jewsewy heeft een drukke zomer voor de boeg, want er komen meer kandidaat-novices naar Hemelum. Ook begeleidt hij verscheidene orientatiegroepen voor jongeren in Zwolle, Leeuwarden en Enschede. Dertig jaar geleden stichtte hij hier het Russischorthodoxe klooster, in de voormalige gereformeerde kerk en pastorie. Op deze donderdagochtend komen gelovigen van heinde en verre de viering bijwonen. Deels zijn dat mensen die opgegroeid zijn met het Russisch-orthodoxe geloof, deels zijn dat ‘nieuwe’ orthodoxen uit dorpen in de buurt en van wat verder weg.
Aandoenlijk tafereel
Vanbuiten kan de kerk wel een likje verf gebruiken. Vanbinnen schitteren de iconen je tegemoet. Midden in de kerk staat de icoon van de Heilige Nicolaas van Myra, de kloosterpatroon, en daarnaast een kleinere icoon van de Heilige Johannes van Shanghai en San Francisco, wiens feestdag het vandaag is. Bezoekers komen binnen en slaan een kruis, raken de aarde aan, herhalen dat en raken dan de icoon aan met hun voorhoofd en vervolgens met hun lippen. Dan steken ze een kaars aan. Dat ritueel herhalen ze met de andere iconen die daarvoor staan opgesteld.
Het altaar wordt van de kerk afgescheiden door een wand van uit hout gesneden ornamenten, handgemaakt in Servië. Langs de muren zijn enkele zitplaatsen, maar de liturgie wordt staand gevierd. Gebeden wordt er op een manier die het midden houdt tussen spreken en zingen. Een altaardienaar in groengeel- goud gewaad zingt voor – een talloze malen herhaald ‘Heer, ontferm U over ons’. Achter de wand valt vader Jewsewy met heldere zangstem in. ‘Zuiver onze lichamen en maak onze gedachten rein.’ In dat kader neemt hij de biecht af. In een aandoenlijk tafereel komen een voor een de kerkgangers naar hem toe om daar midden in de kerk fluisterend hun zonden te bekennen en advies te ontvangen. Intussen wordt er aanhoudend gebeden, zodat het tweegesprek onhoorbaar voor anderen blijft. Dan bouwt de viering op naar de communie: het breken van het brood en het drinken van de wijn om Jezus Christus na te volgen. ‘Wie Mijn vlees eet en Mijn bloed drinkt, blijft in Mij en Ik in hem.’
Sint-Nicolaas en Sint-Odulphus
Ook de protestantse kerk honderd meter verderop heet Nicolaaskerk. Maar anders dan bij de protestanten – die geen heiligen erkennen – is de orthodoxe kloosterkerk nadrukkelijk gewijd aan Sint-Nicolaas. Ook de Heilige Odulphus, die hielp het prille christelijke geloof in Friesland te vestigen, wordt hier geeerd. Ieder jaar op zijn naamdag (12 juni) ondernemen pelgrims uit orthodoxe parochies en andere belangstellenden een bedevaart het IJsselmeer op om Odulphus te eren op de plek waar ooit het klooster stond dat zijn naam droeg.
Odulphus’ icoon is maar een van de tientallen aan de muren van de kerk. Met wierook en bellen gaat vader Jewsewy ze langs. Dan gaan de deurtjes in de houten wand open en wordt het altaar zichtbaar. De voorzanger zet een tweegebed in en aan het altaar valt de priester bij. In een ontroerend teer en ijl duet bidden ze: ‘Zalig zijn de zachtmoedigen, want zij zullen de aarde beërven.’
‘Vanbuiten kan de kerk wel een likje verf gebruiken. Vanbinnen schitteren de iconen je tegemoet’
De communie is de essentie van de viering. De priester staat voor het altaar en spreekt in navolging van Jezus: ‘Iedereen die de wil doet van mijn Vader is mijn broeder, zuster en moeder.’ Wie gebeden, gevast en gebiecht heeft mag deelnemen en ontvangt vanaf een lepel uit de kelk het heilige lichaam en het heilige bloed van Christus – in de vorm van brood en wijn.
Dan wordt er gebeden voor vrede. Vrede op de hele wereld, zowel in Rusland als Oekraine. ‘Want’, zal vader Jewsewy later toelichten, ‘de kerkgemeenschap maakt geen keuze in het conflict. Wereldse gebeurtenissen vermengen met de kerkelijke relatie met Rusland leidt alleen maar tot conflict. Sommige bezoekers komen ons nogal dwingend vertellen dat we “de patriarch moeten schrijven” of “heftig moeten protesteren tegen Poetin”, maar meestal niet om vrede te bepleiten. De weg van vrede moet altijd centraal staan. Wat uiteindelijk goed of fout is zal God ons duidelijk maken.’
Een eigentijdse heilige
Aan het einde van de viering staat de priester nog een moment stil bij de Heilige Johannes van Shanghai en San Francisco. Hij leefde van het einde van de negentiende eeuw tot midden vorige eeuw: een eigentijdse heilige dus. Tot 1949 was hij bisschop in Shanghai. Toen hij voor het communisme moest vluchten, trok hij naar de Filipijnen. Een van zijn wonderen is dat hij de tyfoonstreek met zijn aanwezigheid beschermde tegen de verwoestende orkanen – in de jaren dat hij daar verbleef was er geen enkele tyfoon. Toen hij daarna naar Parijs trok, kreeg hij bekendheid vanwege zijn kloboek en zijn blote voeten. In San Francisco bouwde hij een orthodoxe kathedraal, waar zijn resten nu bewaard worden. Voor vader Jewsewy is hij een grote inspiratiebron, vertelt hij aan de etenstafel. ‘Hij stotterde zo erg dat mensen hem slecht konden verstaan. Toch was hij heel geliefd. Hij zat nachtenlang te waken bij mensen die ziek waren, ongeacht hun geloof. En ze vertelden dat ze zich daarna beter voelden. Hij wist mensen tot God te brengen.’
Vader Jewsewy richt zich tot zijn disgenoten. ‘Inspiratie is er genoeg, maar vaak ontbreekt het ons aan kracht. Er is iets in ons wat herkent dat wij verbonden zijn met God. Jezus Christus zegt: “Ik ben niet van deze wereld.” Alleen door zuiverheid na te streven, kunnen we zijn broeders en zusters worden. De kerk is een hospitaal om de geest te laven.’
Missionaris
In de buurtbus naar het treinstation wordt vader Jewsewy weleens aangesproken op de stukjes die hij geregeld in de dorpskrant schrijft. Toen ze dertig jaar geleden naar Hemelum kwamen, vroeg het bestuur van Dorpsbelang: ‘Gaat u dan ook langs de deuren?’ Dat herinnert de priester zich nog wel. Inmiddels staat de kerk al lang niet meer ter discussie.
Zelf groeide hij op in een rooms-katholiek gezin in Sneek. Via zijn broer raakte hij betrokken bij de orthodoxe kerk en zo belandde hij voor studie en werk in een Pools klooster om monnik te worden en later ook priester. Zijn broer is priester in Groningen en wordt vader Onufry genoemd. ‘Mijn vader is jong overleden, maar mijn moeder was reuzetrots: “Dat ik twee zoons heb die priester zijn geworden, dat had vader moeten meemaken.”’ En dat dankzij die ene pastoor die hem adviseerde: ‘Kies dat wat je dichter bij God zal brengen.’
Ook jongeren die zonder enig geloof opgroeien herkennen de band die ze hebben met God, ziet vader Jewsewy. Koen groeide op in een niet-gelovig gezin en was nog maar vijftien toen hij online op zoek ging. Yoram was veertien toen hij met zijn vader naar de evangelische kerk ging. ‘Ik stelde altijd al veel vragen, maar ik vond de antwoorden in die kerk heel alledaags. Je kunt er alle kanten mee op. Vader geeft ons antwoorden die niet nieuw zijn, voor mij klopt dit.’
‘Al deze jongeren zoeken nieuwe waarden’, zegt vader Jewsewy. ‘Ze leggen nu het fundament voor hun leven. En jongeren nemen weer jongeren mee. Soms voel ik mij net een nieuwe missionaris.’
Freya Zandstra bezoekt in deze serie religieuze en spirituele plekken in het Noorden
