We denken er waarschijnlijk niet bij na als we sla planten of rode biet zaaien in onze eigen moestuin, maar voedsel heeft een groot deel van ons landschap vormgegeven. Dat laatste fascineert mij. Volgens Carolyn Steel, architect en schrijver van het boek The Hungry City (2008), heeft voedsel zelfs onze hele samenleving vormgegeven. De inspanning die nodig is om steden te voorzien van voedsel en dat daarna als afval te verwerken, heeft een grote sociale en fysieke impact op de samenleving en de planeet. Simpel gezegd bepaalde in het verre verleden de hoeveelheid voedsel die in de nabije omgeving op het platteland kon worden verbouwd, de omvang van steden. Met als uitzondering de steden die, doordat ze aan bijvoorbeeld een rivier lagen, voedsel van verder weg konden halen.

Tegenwoordig is het verband tussen stad en voedsel losser. Ons eten komt uit fabrieken en vrachtwagens brengen het naar elke gewenste plek in de stad. Toch is de relatie tussen de stad en voedsel nog steeds actueel, onder andere in de stad Leeuwarden.

Op oude kaarten valt te zien dat de inwoners van Leeuwarden op diverse plekken tuinierden. Zo staan op de kaart van Covens en Mortier (1750) binnen elk huizenblok tuintjes. In het zuidwesten van de stad ligt ‘’t Saey landt’ (het huidige Wilhelminaplein). Waarschijnlijk groeiden hier peulen en wortels. Ook de tuinen ten zuidoosten van de stad vallen op, buiten de stadsgracht en aan weerszijden van het riviertje de Potmarge. Op de kadastrale kaart van 1832 staan ze benoemd als moestuinen of gardeniersland. Ze lagen daar niet geheel toevallig grotendeels op een oude getij-oeverwal van de voormalige Middelzee. Door de zeer vruchtbare (klei)grond en doordat Leeuwarden een marktplaats was, kon zo commerciële tuinbouw ontstaan.

Net als het ‘gewone volk’ of de gardeniers had ook prinses Maria Louise van Hessen-Kassel een moestuin. Marijke Meu – zoals de Friezen haar noemden – verbouwde bij haar buitenplaats Mariënburg groenten voor eigen gebruik en ‘deftige persicq, apricoos en andere schoone vrugtboomen’. Ook andere edelen en personen uit de maatschappelijke bovenlaag hadden zogeheten plaisirtuinen of lusthoven net buiten de stad. Deze tuinen waren een combinatie van sier- en moestuin.

Nut van het Algemeen

Vandaag de dag bestaan zowel de lusthoven als de commerciële landbouw niet meer in Leeuwarden. Enerzijds door het verdwijnen van de adel, anderzijds door mondialisering en schaalvergroting. Vanaf begin twintigste eeuw valt er in Leeuwarden nog wel een ander type moestuin te vinden, de volkstuin.

De rijke volkstuingeschiedenis van Leeuwarden is onlosmakelijk verbonden met de Maatschappij tot Nut van het Algemeen. Het Nut kocht percelen aan om inwoners de mogelijkheid te geven eigen groenten te verbouwen. Het zag de volkstuin als een nuttig economisch instrument voor de inwoners van de stad, met name in oorlogsjaren. De verbouw van groente had namelijk een opvoedende waarde die goed paste bij het doel van het Nut, kennis en beschaving verspreiden onder degenen die daar nog geen toegang toe hadden.

Voedsel heeft ons landschap vormgegeven Richtsje van Berkum

Door de jaren heen hebben vele terreinen als volkstuin gediend. Ze bevonden zich vrijwel altijd in of aan de buitenste rand van de stad. Bij de vele stadsuitbreidingen of aanleg van nieuwe wegen bleken de volkstuincomplexen vaak in de weg te liggen. Ze werden dan opgeheven of opgeschoven. Hierdoor zijn de volkstuinen steeds verder van het centrum af komen te liggen. Dit is een van de redenen dat de stadslandbouw is ontstaan.

Het is grappig dat stadslandbouw nu als iets nieuws wordt gepresenteerd, terwijl de moestuin in de stad al eeuwen bestaat. Stadslandbouw is internationaal gezien ontstaan als tegenbeweging; tegen de stedelijke eetcultuur, ongebreidelde consumptie en gemakzucht. De moestuin weer midden in de stad plaatsen, zorgt voor meer voedselbewustzijn, sociale cohesie, biodiversiteit, kortere ketens en meer groen in het centrum.

In Leeuwarden vinden de initiatiefnemers met name het voedselbewustzijn en het sociale aspect belangrijk. Er is een grote variatie aan stadslandbouw. Bijna vijf jaar na het schrijven van mijn scriptie vallen er nog meer moestuin-initiatieven in de stad te vinden, zie de website van Eetbaar Leeuwarden. Zo laat de aankondiging van een cursus natuurlijk moestuinieren zien dat stadsbewoners nog steeds groente willen blijven verbouwen in eigen of collectieve moestuinen.